Αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, μα δύσκολα μαθαίνουμε από αυτά

Τρία χρόνια μετά το ξέσπασμα της κρίσης και τη δραστική στροφή προς τη λιτότητα, τα αποτελέσματα της εφαρμογής της υπήρξαν «καταστροφικά». Οσο αυξάνονταν οι φόροι και περιορίζονταν οι κρατικές δαπάνες τόσο οι οικονομίες των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου βυθίζονταν στην ύφεση. Αντί να αυξηθεί η εμπιστοσύνη των αγορών και των επενδυτών, αυξήθηκαν και εξακολουθούν να αυξάνονται η ανεργία και η κοινωνική ανέχεια. Το πρόσφατο mea culpa του ΔΝΤ αναφορικά με την υποτίμηση των συνεπειών της ύφεσης αποτελεί, μερική έστω, αποδοχή της αποτυχίας των υποστηρικτών της λιτότητας. «Οι προβλέψεις τους διαψεύστηκαν και τα ακαδημαϊκά στοιχεία επάνω στα οποία βασίστηκαν όχι μόνο απώλεσαν την αξία τους, αλλά μετατράπηκαν σε αντικείμενα χλεύης», σημειώνει δηκτικά ο Κρούγκμαν.

Το ερώτημα πλέον είναι το εξής: Πού οφείλεται η σχεδόν καθηλωτική σαγήνη που άσκησε η λιτότητα στην παγκόσμια πολιτική και οικονομική άρχουσα τάξη;

Πρώτον, στην ψυχολογική τάση των ανθρώπων, ακόμη και των οικονομολόγων, να ερμηνεύουν τα γεγονότα (την κρίση) και τις πράξεις τους (την καταφυγή στη λιτότητα) από τη σκοπιά της ηθικής. Σε αντίθεση με τον Κέινς που υποστήριζε ότι οι υφέσεις και οι κρίσεις ουσιαστικά αποτελούν «τεχνικές δυσλειτουργίες» οι οποίες πρέπει να ξεπερνιούνται, οι περισσότεροι – οικονομολόγοι, πολιτικοί και απλοί πολίτες – τείνουν να τις ερμηνεύουν ως αποτέλεσμα των υπερβολών της ανάπτυξης από τις οποίες οι λαοί οφείλουν να εξαγνιστούν. Οι Ελληνες αμάρτησαν και πρέπει να πληρώσουν.  

Δεύτερον, στην ιδιοτέλεια. Η στροφή από την παροχή κινήτρων για την ανάπτυξη προς τη λιτότητα μπορεί να ερμηνευθεί ως μια προσπάθεια των πολιτικών να καθησυχάσουν τους πιστωτές εις βάρος των εργαζομένων. Οι περικοπές αυξάνουν την ανεργία και βαθαίνουν την ύφεση, αλλά οι πιστωτές (πρέπει να) είναι σίγουροι ότι θα πάρουν πίσω τα χρήματά τους. Παράλληλα, κάποιοι λίγοι βλέπουν τα κέρδη τους να αυξάνονται παρά την κρίση.  

«Η αποτυχία στην πρόβλεψη της κρίσης», σημειώνει ο Κρούγκμαν, «ήταν ένα σχετικά ασήμαντο αμάρτημα. Αυτό όμως που έγινε στη συνέχεια – ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτικοί απέρριψαν, πρακτικά, όλα όσα οι οικονομολόγοι είχαν μάθει από το παρελθόν για την αντιμετώπιση των κρίσεων, ο τρόπος με τον οποίο οι σημαίνουσες προσωπικότητες της παγκόσμιας οικονομίας και πολιτικής αναζητούσαν, και εξακολουθούν να αναζητούν, οτιδήποτε θα μπορούσε να αιτιολογήσει την εμμονή τους στη λιτότητα – υπήρξε πολύ μεγαλύτερο αμάρτημα».  

Η αποκάλυψη και η αποδοχή των λαθών, πολιτικών και ακαδημαϊκών, ενδεχομένως να αποτελούν ένδειξη του ότι η (τραγική) πραγματικότητα πλέον είναι αδύνατον να αγνοείται και ότι θα πρυτανεύσει η λογική. Δυστυχώς, όμως, μας υπενθυμίζει ο Κρούγκμαν,  το ευρύτερο μήνυμα του παρελθόντος είναι πως, παρότι αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, δύσκολα μαθαίνουμε από αυτά.