Ο Αλέξης Δημαράςκαι η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

«Μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος δεν είναι η νομοθετική αντικατάσταση μιας διδακτικής μεθόδου με μιαν άλλη. Δεν είναι ούτε το χτίσιμο σχολικών κτιρίων ούτε η αύξηση των αποδοχών των δασκάλων, ούτε και η μεταβολή του ωρολογίου και του αναλυτικού προγράμματος. Αυτά, όσο σημαντικά και αν είναι, μπορεί να αποτελούν στοιχεία μιας μεταρρύθμισης ή να είναι απλές αλλαγές στα χαρακτηριστικά ενός συστήματος που στην ουσία του παραμένει αμετάβλητο. Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση είναι κάτι βαθύτερο· είναι η αλλαγή προσανατολισμού, είναι η κυριάρχηση ενός νέου πνεύματος». Αυτά έγραφε το 1974 στο κλασικό πλέον έργο του «Νεοελληνική εκπαίδευση. Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε» ο Αλέξης Δημαράς, πρωτοπόρος ιστορικός της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης, ο οποίος σε όλη του τη ζωή προωθούσε με πάθος τα ζητήματα της Παιδείας στη χώρα μας. Και ο οποίος έφυγε αιφνίδια από τη ζωή στα 80 του, πριν από έναν ακριβώς χρόνο, στις 16 Ιουνίου, όταν η χώρα βρισκόταν σε εκλογικό πυρετό.

Σε εκείνον τον πρώιμο τόμο έχει τις ρίζες της η «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, το “Ανακοπτόμενο Αλμα”, Τάσεις και αντιστάσεις στην ελληνική εκπαίδευση 1833-2000», που κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Την είχε σχεδόν τελειωμένη στο συρτάρι, προγραμματισμένη να εκδοθεί λίγους μήνες μετά. Και είναι ένα είδος πνευματικής παρακαταθήκης που αφήνει στους ερευνητές αλλά και σε όλους τους Νεοέλληνες, που μιλούν συνεχώς για τη σημασία της Παιδείας χωρίς συχνά να έχουν διαμορφωμένη εικόνα για το αναγκαίο περιεχόμενό της. Γιος του ιστορικού της Λογοτεχνίας, των Πολιτικών Ιδεών και της Εκπαίδευσης Κ. Θ. Δημαρά, ο Αλέξης Δημαράς επέλεξε ανάλογο δρόμο. Απόφοιτος  της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, με επιβλέποντα τον ειδικό στη Νεοελληνική Ιστορία Ρίτσαρντ Κλογκ. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραΐτη, ενώ διετέλεσε επίσης πρόεδρος του Κέντρου Εκπαιδευτικής Ερευνας Ελλάδας και πρόεδρος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Το 2011 τιμήθηκε από τη γαλλική κυβέρνηση με το παράσημο του Ταξιάρχη του Τάγματος του Ακαδημαϊκού Φοίνικα.

Ο Αλέξης Δημαράς ήταν ένας ακούραστος ερευνητής που είχε κύριο μέλημά του τον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης, με απώτερο στόχο την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου του πληθυσμού και κατ’ επέκταση την προκοπή αυτού του τόπου. Ώς το τέλος πίστευε πως το ιδανικό εκπαιδευτικό σύστημα για την Ελλάδα δεν είναι εκείνο που θα εφάρμοζε κάποιο ξενόφερτο πρότυπο, λ.χ. το πολυσυζητημένο «φινλανδικό μοντέλο», αλλά μάλλον εκείνο που θα επανεξέταζε κριτικά παλαιότερες ελληνικές εφαρμογές και θα διερευνούσε τις εκάστοτε τάσεις και τις αντιλήψεις της κοινωνίας.

Αν και είχε δημοσιεύσει πλήθος μελετών και άρθρων σε πολλούς συλλογικούς τόμους και περιοδικά, και ενώ είχε υπηρετήσει την εκπαίδευση από καίριες δημόσιες θέσεις, δεν μετέτρεπε συχνά σε βιβλίο τις πλούσιες γνώσεις και εμπειρίες του. Πέρα, βέβαια, από το σπουδαίο «Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε» (Ερμής, 1973), δημοσίευσε τους τόμους «Το εθνικό απολυτήριο, Μια πρόταση που έγινε, Τεκμήρια για την Ιστορία» (Ερμής, 1997), «Σχολή Μωραΐτη 1936-2006: Ξεφυλλίζοντας 70 χρόνια Παιδείας» (Σχολή Μωραΐτη, 2006), «Από το κοντύλι στον υπολογιστή» (Μεταίχμιο, 2008), ιστορικό βιβλίο-λεύκωμα το οποίο εξέδωσε μαζί με τη Βάσω Βασιλού – Παπαγεωργίου. Η «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης» είναι η ψηφίδα που έλειπε, η κατακλείδα και η κληρονομιά αυτού του σπουδαίου ανθρώπου.