«Πέθανα την ημέρα που κατέδωσα τη μάνα μου»

Ο Ζανγκ Χονγκμπίνγκ γονατίζει συντετριμμένος μπροστά στον τάφο της μητέρας του, ακουμπάει το μέτωπο στο χώμα. «Είμαι ένας αχρείος», δηλώνει, «χωρίς ίχνος ανθρωπιάς. Ακόμα και ένα ζώο δεν θα είχε κάνει αυτό που έκανα». Κι εντούτοις, παρέμεινε για πολλά χρόνια πεπεισμένος πως είχε δίκιο, το 1970, όταν ήταν 15 ετών, τότε που η Πολιτιστική Επανάσταση του Μάο αναζητούσε διαρκώς νέα θύματα, που κατέδωσε τη μητέρα του ως «αντεπαναστάτρια», αξιώνοντας, και πετυχαίνοντας, την εκτέλεσή της.

Μόνο πολύ αργότερα, ενήλικος πια, δικηγόρος, άρχισε ο Ζανγκ να συναισθάνεται το βάρος που είχε τοποθετήσει ως έφηβος ακόμα ερυθροφρουρός πάνω στη συνείδησή του. Με τις Ερινύες στο κατόπι του, ομολόγησε πριν από μερικούς μήνες δημοσίως την πράξη του μέσω του μπλογκ του. Ξύπνησε έτσι φαντάσματα και δαίμονες μιας εποχής που φέρνει την Κίνα σε αμηχανία. Κάποιοι συμπατριώτες του είδαν στο αυτομαστίγωμά του, στις προσπάθειές του να εξιλεωθεί, να ανακηρυχθεί ο τάφος της μητέρας του «ιστορικό μνημείο», την απόδειξη ενός προσωπικού θάρρους· οι άνθρωποι αυτοί βλέπουν και τον Ζανγκ ως θύμα. Πολλοί άλλοι κινέζοι χρήστες του Ιντερνετ όμως τον απείλησαν με θάνατο, κατηγορώντας τον πως σπιλώνει την εικόνα του Μεγάλου Τιμονιέρη. «Τους απάντησα πως οι απειλές τους λίγο με φοβίζουν», εξήγησε ο 58χρονος στον Φιλίπ Γκρανζερό, τον ανταποκριτή της «Λιμπερασιόν» που τον συνάντησε· «γιατί πέθανα ήδη μία φορά, την ημέρα που κατέδωσα τη μάνα μου».   

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. Περίπτωση άλλη σαν τη δική του δεν φαίνεται να υπάρχει στην Κίνα, ίσως και πουθενά στον κομμουνιστικό κόσμο. Ναι, το κινεζικό καθεστώς ενθάρρυνε με κάθε τρόπο την κατάδοση εκείνα τα δέκα χρόνια των εκκαθαρίσεων και του τρόμου της Πολιτιστικής Επανάστασης. Στα σχολεία, τα παιδιά «τραγουδούσαν “οι γονείς είναι σημαντικοί αλλά ο Μάο ακόμα πιο σημαντικός”». Παντού υπήρχαν τοποθετημένα ειδικά ξύλινα κουτιά για τις καταγγελίες εναντίον αλλήλων. Ηδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, το καθεστώς είχε κάνει ό,τι μπορούσε προκειμένου να καταστρέψει τον οικογενειακό πυρήνα με τις «λαϊκές κομμούνες», ένα είδος στρατώνων όπου άνδρες, γυναίκες και παιδιά ζούσαν χωριστά. Κι όμως, «είμαι ο μόνος που κατέδωσε τη μητέρα του. Μου το επιβεβαίωσε αξιωματούχος του Κόμματος».

Ποιος δαίμονας, λοιπόν, έσπρωξε τον Ζανγκ να το κάνει; «Για να με καταλάβετε, πρέπει να τοποθετήσουμε τα πράγματα στο πλαίσιό τους. Ημασταν μια ευτυχισμένη οικογένεια, αλλά ένα συμβάν, μια συμφορά, έφερε την καταστροφή».

Η ΒΕΝΤΕΤΑ. Ο Ζανγκ αρχίζει την εξιστόρηση από τα τέλη της δεκαετίας του 1940. Η μητέρα του, Φανγκ Ζονγκμού, ήταν τότε λογοδοσμένη στον απόγονο των Γου, μιας ευκατάστατης οικογένειας του Γκουζέν, πόλης χαμένης στα βάθη της επαρχίας Ανούι. Οταν έγινε όμως στρατιωτική νοσοκόμα στον Κόκκινο Στρατό, γνώρισε εκεί έναν στρατιωτικό γιατρό, τον μελλοντικό πατέρα του Ζανγκ. Μαθαίνοντας για τον γάμο τους, ο νεαρός Γου αυτοκτονεί, πυροδοτώντας έτσι μια βεντέτα ανάμεσα στις οικογένειες. Μετά την άνοδο του Μάο στην εξουσία, ο πατριάρχης της οικογένειας Γου ανέβηκε στην ιεραρχία του Κόμματος. Και καταχράστηκε την εξουσία του καταγγέλλοντας τον πατέρα της Φανγκ ως «γαιοκτήμονα» κατά την αγροτική μεταρρύθμιση του 1951. Συνολικά 1,1 εκατ. «γαιοκτήμονες» θα τουφεκιστούν στο όνομα της «πάλης των τάξεων». Η Φανγκ χάνει τον πατέρα της και χαρακτηρίζεται με τη σειρά της «κόρη γαιοκτήμονα», ατίμωση που κληροδοτείται σε όλη την οικογένεια.

Αρχές της δεκαετίας του 1960, πάντως, η οικογένεια του Ζανγκ θεωρείται μάλλον προνομιούχα. Ο πατέρας του είναι διευθυντικό στέλεχος σε νοσοκομείο, η μητέρα του νοσοκόμα. Εχει μια μεγάλη αδελφή και έναν μικρό αδελφό. Ενόσω μαίνεται ο μεγάλος λιμός, τον οποίο πυροδότησε το Μεγάλο Αλμα προς τα Εμπρός του Μάο (36-55 εκατομμύρια νεκροί από το 1959 έως το 1962), ο βενιαμίν στέλνεται να ζήσει με συγγενείς, το σπίτι δεν μπορεί να θρέψει πάνω από τέσσερα στόματα. «Η ζωή ήταν σκληρή, αλλά θεωρούμασταν μια επαναστατική οικογένεια». Αυτό δεν θα διαρκούσε πολύ.

ΚΟΜΜΑΤΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ. Λόγω του μεγάλου λιμού, για τον οποίο θεωρείται υπεύθυνος στην κορυφή του Κόμματος, ο Μάο χάνει ένα μεγάλο κομμάτι της εξουσίας του. Ο Λιου Σαοκί εκλέγεται πρόεδρος στη θέση του το 1959, ενώ ο Μεγάλος Τιμονιέρης διατηρεί τη διεύθυνση του Κόμματος. Προκειμένου να βγάλει από τη μέση τους αντιπάλους του και να ανακτήσει το πάνω χέρι, ο Μάο βυθίζει το 1966 τη χώρα σε ένα αφάνταστο χάος – ξεκινώντας την Πολιτιστική Επανάσταση. Φανατίζει τη νεολαία υποσχόμενός της μια νέα τάξη. Ενθαρρύνει τους νέους να καταστρέψουν ό,τι αντιπροσωπεύει την παλιά κοινωνία. Στο Γκουζέν, ο Ζανγκ και ο πατέρας του προσχωρούν στο βίαιο κίνημα των ερυθροφρουρών. Εντεκα χρονών τότε, ο Ζανγκ αλλάζει το μικρό του όνομα από Τιεφού σε Χονγκμπίνγκ – «κόκκινος στρατιώτης». Επαναστατική ταυτότητα υιοθετεί και η μεγάλη του αδελφή, που επιλέγεται να ταξιδέψει στην Πλατεία Τιενανμέν, στο Πεκίνο, προκειμένου να χειροκροτήσει τον Μάο σε μία από εκείνες τις διάσημες συναθροίσεις των ερυθροφρουρών. Μολύνεται όμως από μηνιγγίτιδα και πεθαίνει έναν μήνα αργότερα. «Οι συνθήκες υγιεινής σε αυτές τις μαζικές συγκεντρώσεις ήταν τόσο κακές που πολλοί νέοι υπέκυψαν σε επιδημίες».

ΕΚΚΑΘΑΡΙΣΕΙΣ. Προκειμένου να εκκαθαρίσει την κορυφή του Κόμματος από τους αντιπάλους του, ο Μάο διατάζει τον «βομβαρδισμό των αρχηγείων», όπου είχαν κατ’ αυτόν διεισδύσει «καπιταλιστές, αναθεωρητές και αντεπαναστάτες». Ολα τα διοικητικά στελέχη της χώρας, ανώτερα και κατώτερα, μπαίνουν στο στόχαστρο. Οι διανοούμενοι βαφτίζονται «9η βρωμερή κατηγορία». Ακόμα και στα δημοτικά σχολεία, μαθητές δέρνουν τους δασκάλους τους. «Ο πατέρας μου εξευτελίστηκε τουλάχιστον 18 φορές σε συγκεντρώσεις κριτικής – αγώνα». Ακόμα και ο ίδιος ο Ζανγκ γίνεται ένα με τον όχλο για να τον περιλούσει με ύβρεις. Αντιθέτως, η μητέρα του ανεβαίνει στην εξέδρα για να τον προστατέψει από τα φτυσίματα και τα χτυπήματα.

Αλλά η Επανάσταση διψάει ακόμα για αίμα. Το 1968, έρχεται η σειρά των μελών ύποπτων οικογενειών που εντάσσονται στις «πέντε μαύρες κατηγορίες». Ως «κόρη γαιοκτήμονα», η Φανγκ Ζονγκμού, η μητέρα του Ζανγκ, τίθεται για δύο χρόνια υπό κράτηση σε ένα νοσοκομείο, όπου καθαρίζει αποχωρητήρια. Η πίστη της κλυδωνίζεται. «Είχε δει τον πατέρα της να εκτελείται ως γαιοκτήμονας, την κόρη της να πεθαίνει επειδή πήγε να δει τον Μάο και τον σύζυγό της να εξευτελίζεται κατ’ εντολή του Μάο. Τα λέω αυτά αναδρομικά γιατί την εποχή εκείνη θεωρούσα τη μητέρα μου ταξικό εχθρό».

ΤΡΑΓΙΚΟ ΤΕΛΟΣ. Αρχές του 1970, η μητέρα του επιστρέφει στο σπίτι της, την περιμένουν εκεί ένας φανατισμένος γιος και ένας τρομοκρατημένος σύζυγος. Ξαφνικά, ένα βράδυ του Φεβρουαρίου, ξεσπάει σε λυγμούς· πιάνει και πετάει στη φωτιά τα πορτρέτα του Μάο που κοσμούν το μικρό οικογενειακό διαμέρισμα. «Γιατί», ρωτάει, «θα έπρεπε να σεβόμαστε τον Μάο; Ο Τιμονιέρης πρέπει να παραιτηθεί… Για το καλό του Κομμουνιστικού Κόμματος». Ο Ζανγκ παθαίνει σοκ. «Είδα ξαφνικά τη μητέρα μου να αποκαλύπτεται ως ένας αντεπαναστάτης διάβολος». Εκτός εαυτού, ο πατέρας του τον διατάζει να χτυπήσει την «εχθρό της Επανάστασης». Ο Ζανγκ το κάνει. Κατόπιν, πατέρας και γιος τη δένουν. «Πάω να την καταγγείλω», αναγγέλλει ο πατέρας και χτυπάει πίσω του την πόρτα. Αλλά ο Ζανγκ είναι δύσπιστος. Συντάσσει λοιπόν επιτόπου μια επιστολή όπου περιγράφει με λεπτομέρειες το ξέσπασμα της μητέρας του και αξιώνει την «εκτέλεσή» της στο όνομα της «δικτατορίας του προλεταριάτου». Σπρώχνει το χαρτί κάτω από την πόρτα ενός γείτονα, αξιωματικού του Στρατού.

Η δίκη της Φανγκ ολοκληρώνεται με συνοπτικές διαδικασίες. Παρόντες και ο γιος και ο πατέρας, που έχει ήδη ζητήσει διαζύγιο. Ο Ζανγκ όμως θα προτιμήσει να μη δει τη μητέρα του στο εκτελεστικό απόσπασμα. «Δίστασα πολύ, τελικά έμεινα μακριά». Η επαναστατική επιτροπή του Γκοζέν τιμάει με εκθέσεις και εκδηλώσεις τον 15χρονο καταδότη. Αλλά δυο μήνες αργότερα η σκόνη κατακάθεται και ο Ζανγκ γίνεται «γιος αντεπαναστάτριας» – η συγγένεια του αίματος βαραίνει περισσότερο από τις πράξεις. Βυθίζεται στην κατάθλιψη, σκέφτεται να αυτοκτονήσει, σταματά να μιλάει. Είναι ο πατέρας του αυτός που θα τον γλιτώσει, καθώς λέει, από την τρέλα.

Το κυνήγι του χρήματος
Ο Ζανγκ κατηγορεί τους συμπατριώτες του ότι θέλουν να ξεχάσουν αυτή την καταραμένη περίοδο της Πολιτιστικής Επανάστασης «για να αφιερωθούν στο κυνήγι του χρήματος». Εντούτοις, ζητεί από τον γάλλο δημοσιογράφο να πληρωθεί για τη συνέντευξη. Και εν τη ρύμη του λόγου του αποκαλύπτει ότι είναι μέλος του ΚΚΚ…