Η καρδιά τους τραγούδησε τη Μεσόγειο

«Οι συμπτώσεις είναι το κόλπο του Θεού για να παραμείνει ανώνυμος», είχε γράψει ο Αλβέρτος Αϊνστάιν. Μερικές φορές αυτές οι συμπτώσεις είναι που γράφουν τελικά την Ιστορία.

Το όνομα του Ζορζ Μουστακί, του «Μέτοικου» που θέλουμε να θυμόμαστε ως αιγυπτιώτη με ελληνικές ρίζες, είναι το τελευταίο σε έναν κατάλογο απόντων του γαλλικού – και διεθνούς – τραγουδιού, η τελευταία ίσως σύμπτωση που αθροιστικά – εκ του αποτελέσματος το συμπέρασμα – έγραψε Ιστορία και άλλαξε τη μουσική στην Ευρώπη. Κατά κάποιον τρόπο την κοινωνία. Την οπτική μας.

Η σύμπτωση εδώ – με τη σχετική έννοια του Αϊνστάιν, πάντα – είναι η καταγωγή, τα ακούσματα, οι προσλαμβάνουσες, η πηγή έμπνευσης. Η καταγωγή του «περιπλανώμενου Ιουδαίου», όπως τραγουδούσε στον «Μέτοικό» του ο Γιουσέφ Μουστακί από την Αίγυπτο, συμπίπτει με εκείνη της Ιολάντα Κριστίνα Τζιλιότι, γνωστής ως Δαλιδά, επίσης με ελληνικές ρίζες (παρότι, όπως και ο Μουστακί, στο σπίτι μιλούσε ιταλικά, στον δρόμο αραβικά και στην καριέρα της γαλλικά – σύμπτωση και αυτά). Οπως και με την καταγωγή τού πιο… ποπ της γαλλικής μουσικής Κλοντ Φρανσουά ή Κλοκλό.

Και αν η καταγωγή είναι μόνον η αρχή, η Μεσόγειος είναι η μεγάλη σύμπτωση στη σχεδόν παράλληλη καριέρα τους. Ισως και του αλγερινής καταγωγής Αραβοεβραίου – πρωταγωνιστή στο μουσικό κίνημα στο οποίο οι Γάλλοι βάζουν το επίθετο judeoarabe – Λιλί Μπονίς (πέθανε το 2008, τριάντα χρόνια μετά τον Κλοντ Φρανσουά και 21 μετά τη Δαλιδά).

Η Μεσόγειος έχει εδώ την έννοια και τις διαστάσεις που της έδωσαν ιστορικοί και κοινωνιολόγοι, με πρώτο και καλύτερο τον Γάλλο Φερνάν Μπροντέλ, που στα έργα του τη χαρακτήρισε κοιτίδα πολιτισμών, η οποία συνεισέφερε – εν τη ενώσει και ας κατοικείται από διαφορετικούς λαούς – περισσότερο από όλες τις περιοχές του κόσμου στη διαμόρφωση της ανθρώπινης ιστορίας. Και γέννησε πολύ περισσότερη Ιστορία από όση μπορούσαν να αντέξουν οι λαοί της.

Τι σχέση μπορεί να έχουν η Μεσόγειος και η Ιστορία με το γαλλικό σανσόν; Και όμως, η σύμπτωση της καταγωγής και της κοινής μεσογειακής συνείδησης των τριών άλλαξε πράγματα στη μουσική – και όχι μόνον – Ιστορία.

Εκείνοι, πρώτοι, διεύρυναν τους ορίζοντες των Γάλλων και (με την επίδραση κύματος σαρωτικού) των Ευρωπαίων απέναντι στους ιδιαίτερους ρυθμούς και τις αρμονίες της Ανατολής, αλλά και απέναντι στο Ξένο, το Αλλο. Την ώρα που στη Μέση Ανατολή γράφονταν – ενίοτε ματωμένες – σελίδες Ιστορίας.

Ο Κλοκλό επιχείρησε από την αρχή της καριέρας του με το «Nabout Twist» να μπολιάσει με ανατολίτικο ήχο και λίκνισμα το ροκ εν ρολ της εποχής. Και την έκλεισε με το επιτυχημένο «Alexandrie Alexandra», που κυκλοφόρησε την επομένη του θανάτου του – από ηλεκτροπληξία.

Η Δαλιδά (των 80 βιογραφιών!) τραγουδούσε σε δέκα γλώσσες, ακόμη και τους καημούς της για τις αυτοκτονίες – σύμπτωση και αυτό – των τριών μεγάλων ερώτων της, όμως πάντα πρότεινε αραβικά, ανατολίτικους ρυθμούς, λικνίσματα και αυτή την «ξένη» εκφορά στον αντίποδα της αμιγώς «δυτικής» μουσικής των γάλλων συναδέλφων της Ζορζ Μπρασένς, Ζιλμπέρ Μπεκό και Ζαν-Φιλίπ Σμετ ή Τζόνι Χάλιντεϊ· με σουξέ όπως το «Ay Mustafa», το «Salma Ya Salama» και το «Helwa Υa Βalady», ακόμη και το εβραϊκό «Hava Naguila».

Ο Μουστακί, τελευταίος εκείνων των τροβαδούρων της Μεσογείου, επέστρεφε διαρκώς στις ρίζες του, στη γενέτειρά του και στη «Μεγάλη θάλασσα» (κατά τον καθηγητή στο Κέμπριτζ Ντέιβιντ Αμπουλάφια). Με απλές πλην κολλητικές μελωδίες, κρουστά, αρμονίες και βέβαια με τον ορισμό της «Μεσογείου» που, κατά τους ελληνικούς στίχους του Δημήτρη Χριστοδούλου για το τραγούδι του, «γέννησε τους θεούς, τον ίδιο τον Χριστό». Την ώρα που με τον «Μέτοικό» του θύμιζε πόσο ίδιοι, γεννημένοι από την ίδια μήτρα, είναι οι περιπλανώμενοι μέτοικοι της Μεσογείου. Δίνοντας ταυτότητα και ορισμό και στην έννοια του μετανάστη, με μια τάση λυτρωτική και εξωραϊστική στα χρόνια της μεγάλης ελληνικής μετανάστευσης, οικονομικής και πολιτικής. Βγάζοντας παράλληλα το σανσόν από την απολίτικη νιρβάνα του.

Και οι τρεις βοήθησαν τους ευρωπαίους ακροατές να συνηθίσουν και να ασπασθούν το Αλλο και τραγούδησαν τη Μεσόγειο που ενώνει, πέρα από πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, πρωτοστατώντας στη μουσική ώσμωση. Κυρίως, όμως, υπέδειξαν τη Μεσόγειο σαν θάλασσα συναδέλφωσης. Υπόδειξη που στις δύσκολες ημέρες μας φαντάζει ξανά ακόμη και ως λύση…