Ο τελευταίος των σουρεαλιστών

Εντυσε τους άνδρες συγγενείς του με φλοκάτες και έζωσε τον πατέρα του με φυσίγγια, αυτή τη φορά όμως όχι στα βουνά αλλά στο σαλόνι του σπιτιού τους. Μάνα και θειάδες φόρεσαν την αστερόεσσα κρατώντας την προτομή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τον παρακολούθησαν ημίγυμνο να ποζάρει ως άλλος δισκοβόλος και τον σήκωσαν στα χέρια, όπως όταν ήταν μωρό, φορώντας μόνο το εσώρουχό του.

Δεν αντιστάθηκε κανείς τους. Αλλωστε ποια ελληνίδα μάνα θα αρνιόταν κάτι στον γιο της που την «απειλούσε» πως αν δεν σταθεί μπροστά στον φωτογραφικό φακό του μαζί με το υπόλοιπο σόι, εκείνος θα κατέληγε να είναι ένας «αποτυχημένος»;

Το αποτέλεσμα ήταν ένα ιδιαίτερο ομολογουμένως φωτογραφικό «Οικογενειακό άλμπουμ». Μια από τις καλύτερες στιγμές του πολυπράγμονος καλλιτέχνη, Ελληνα δεύτερης γενιάς στην Αμερική, Φίλιπ Τσιάρα.

Μπορεί τούτη η ιστορία να μοιάζει λίγο σουρεαλιστική, όπως και το φωτογραφικό αποτέλεσμα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως ο Φίλιπ Τσιάρας έχει καθιερωθεί στο διεθνές εικαστικό στερέωμα ως ένας εκ των τελευταίων σουρεαλιστών. Δεν είναι όμως το μόνο στοιχείο της ζωής – και της επαγγελματικής του διαδρομής – που θα μπορούσε να δικαιολογήσει τον συγκεκριμένο τίτλο του καλλιτέχνη, ο οποίος έρχεται στις 75 ατομικές του εκθέσεις να προσθέσει μία ακόμη: την αναδρομική παρουσίαση της δουλειάς του υπό τον τίτλο «Τhe Supereal 1971-2009» στο Ιδρυμα Τεχνών Stella της Μόσχας (ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός για την προώθηση των πολιτιστικών ανταλλαγών και τη δημιουργία ενός μουσείου τέχνης στη Μόσχα) σε συνεργασία με το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης και σε επιμέλεια Βαγγέλη Ιωακειμίδη.

Και η ίδια η προσωπική ιστορία του Φίλιπ Τσιάρα έχει βαθιές ρίζες στον κόσμο του… παραλόγου. Γεννήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο πατέρας του όμως δεν ήταν ο τυπικός οικονομικός μετανάστης. Πρωτοπαλίκαρο του Αρη Βελουχιώτη – γνωστός ως «Κατσαντώνης» – είχε φύγει από την Ελλάδα εν μέσω του Εμφυλίου, αναγκάζοντας τον πρόεδρο του χωριού του – κοντά στα Γρεβενά – να καταστρέψει τον φάκελό του. Και με τη βοήθεια του Ερυθρού Σταυρού ξεκίνησε για τις ΗΠΑ.

Ενας κομμουνιστής στο άντρο του καπιταλισμού; Το μόνο που σώζει τον άλλοτε αντάρτη είναι ότι έχει γεννηθεί και ο ίδιος στις ΗΠΑ, καθώς είχε υπάρξει και ο πατέρας του μετανάστης. Και έτσι οι πόρτες δεν κλείνουν.

Ο Φίλιπ – ένα από τα τέσσερα παιδιά της οικογένειας – απέκτησε σχέση πάθους με τη φωτογραφική μηχανή που του έκανε δώρο ο πατέρας του όταν ήταν ακόμη πιτσιρικάς. Και η φωτογραφία έμελλε να γίνει ένας από τους πολλούς εκφραστικούς δρόμους που θα ακολουθήσει με επιτυχία.

Ο 61χρονος σήμερα δημιουργός, με όπλο του εκείνη τη Λάικα της δεκαετίας του ’60, άρχισε να πειραματίζεται με την εικόνα και ενώ είχε την τύχη να δουλέψει δίπλα στον σπουδαίο, επίσης ελληνικής καταγωγής, πρωτοπόρο της σύγχρονης τέχνης Λουκά Σαμαρά – από τον οποίο επηρεάστηκε βαθιά -, δεν σταμάτησε εκεί. Καταπιάστηκε με τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Με τη μουσική και την ποίηση. Μετέφρασε Καρυωτάκη και Ρίτσο, ενώ έγραψε και ποιήματα τα οποία μεταφράστηκαν και στα ελληνικά (από την ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη – Ρουκ). Για το ποιητικό του έργο μάλιστα το 1975 έφτασε να τιμηθεί με το Βραβείο της Αμερικανικής Ακαδημίας για την ποίηση.

Η πορεία του δεν σταμάτησε εκεί. Κερδίζει υποτροφίες και βραβεία (μαζί με πολλές υποψηφιότητες), πολλά έργα του μπαίνουν σε μεγάλες ιδιωτικές συλλογές και μουσεία – ανάμεσά τους το Μητροπολιτικό της Νέας Υόρκης – ενώ έχουν εκδοθεί δεκαεπτά βιβλία γύρω από τη δουλειά του.

Οι χαρακτηρισμοί για τον ίδιο και τη δουλειά του πληθαίνουν διαρκώς: πολυπράγμων, τολμηρός, πρωτοπόρος. Επιχειρεί να καταργήσει τα όρια ανάμεσα στα διαφορετικά είδη τέχνης και με απίστευτη ευρηματικότητα κινείται ανάμεσα στον φωτογραφικό φακό και στο γυαλί, την πρώτη ύλη για τα γλυπτά του, το μέταλλο ή τους καμβάδες.

Κι όμως το ευρύ κοινό στην Ελλάδα δεν τον ανακαλύπτει ως έναν διαπρεπή καλλιτέχνη της Διασποράς, ακόμα και μετά τη μεγάλη του αναδρομική έκθεση στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης το 2009. Οι περισσότεροι τον γνωρίζουν ίσως διαβάζοντας με ενδιαφέρον τις συνεντεύξεις του  –  από τους «Τάιμς» του Λονδίνου έως τη «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ» και από το πρακτορείο Ρόιτερ έως το περιοδικό «Νιούσγουικ» – στις οποίες ξεδιπλώνει τις αναμνήσεις του από τους παλιούς του συμφοιτητές στο Κολέγιο Αμχερστ στη Μασαχουσέτη, όπου ο ίδιος σπούδαζε Συγκριτική Λογοτεχνία: τον Αντώνη Σαμαρά και τον Γιώργο Παπανδρέου!

Ο παροξυσμός αυτός ανήκει πλέον στο παρελθόν, καθώς έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι από τότε. Ο Γιώργος Παπανδρέου την εποχή εκείνη διεκδικούσε την πρωθυπουργία, ο δε Πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς βρισκόταν σε ανοδική κομματική πορεία ως υπουργός Πολιτισμού της κυβέρνησης Καραμανλή.

Τώρα ακόμη και εκείνοι που δεν γνώριζαν τον Φίλιπ Τσιάρα ως καλλιτέχνη, αλλά θέλησαν να μάθουν τα καμώματα των δύο πολιτικών στα νιάτα τους μέσω των αναμνήσεών του, θα μπουν ίσως στη διαδικασία να ανακαλύψουν και τον ίδιο μέσα από τις τέσσερις ενότητες έργων του που παρουσιάζονται στη Μόσχα και τα οποία αποτελούν επιλογή εκείνων που παρουσιάστηκαν στην αναδρομική του το 2009 στη Θεσσαλονίκη.

Και πέρα από τη σατιρική σειρά με πρωταγωνιστές τον ίδιο σε ρόλο παιδιού – εραστή και των μελών της οικογένειάς του, οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να εντρυφήσουν στην καλλιτεχνική του ταυτότητα και μέσα από τα καρέ του να εντοπίσουν το χιούμορ, την ειρωνεία και τη θεατρικότητα όπως αποτυπώνονται στα «Πρόσωπα», όπου παίζει με καθρέφτες και ανθρώπους του περιβάλλοντός του, στην «Κίνηση» – μια πειραματική σειρά – και στον «Εαυτό», όπου έχει εστιάσει στους τρόπους που μπορεί κάποιος να κοιτάζει τον εαυτό του μέσα από επαναλαμβανόμενα μοτίβα του εαυτού του με διαφορετικό χρωματισμό.