Θέατρα «τσέπης», παραστάσεις δωματίου

Μια μικρή, ευέλικτη, λειτουργική θεατρική σκηνή: τόσο τα υλικά αυτής της συνταγής όσο και η εκτέλεσή της μοιάζουν με απλή υπόθεση. Οσο απλή, τέλος πάντων, είναι μια απόφαση για σκληρή δουλειά. Πάρτε λόγου χάρη το Θέατρο Διά Δύο στον Βοτανικό, των 50 θέσεων το πολύ, των μόλις 25 τετραγωνικών της σκηνής, των παραστάσεων που αρκούνται ακόμη και σε έναν ηθοποιό. «Θέλαμε να ανεβάσουμε μια παράσταση», λέει η συνιδρύτρια Ολγα Μωραΐτη, «τα ενοίκια όμως που μας ζητούσαν ήταν εξωφρενικά. Τετρακόσια, 600 ευρώ καθημερινά». Μήπως θα ήταν καλύτερα να νοικιάσουν έναν μόνιμο χώρο με περίπου τα ίδια χρήματα; Αυτή ήταν η σκέψη της ομάδας και έτσι τον περυσινό Μάρτιο η πρώτη παράσταση δόθηκε. «Δεν θα με πείραζε να δουλεύω σε χώρο άλλου», συνεχίζει η Ολγα, «πλέον όμως μπορούμε να δοκιμάσουμε να ζήσουμε από τη δουλειά που αγαπάμε, όχι από κάτι άλλο».

Η ιστορία του «μικροχώρου» τέχνης Ειλισσός, η οποία ξεκίνησε το 2006, είναι λίγο διαφορετική. Η 17 τετραγωνικών σκηνή του, οι 40 θέσεις με το κλασικό θεατρικό στήσιμο ή οι 50, όταν ο χώρος μεταμορφώνεται σε μικρό μουσικό βήμα, στεγάζονται σε ένα πρώην ωδείο, ιδιοκτησία μέλους της ιδρυτικής ομάδας, η οποία μπόρεσε έτσι να αφιερωθεί στους βασικούς στόχους της. «Να προβάλουμε  νέους καλλιτέχνες, να τους δώσουμε βήμα χωρίς άγχος, αλλά και να παρουσιάσουμε παραστάσεις με πιο “φτασμένους” συνεργάτες, που αναζητούν  κάτι εναλλακτικό», λέει ο Βασίλης Κρητικός, καλλιτεχνικός διευθυντής του όλου εγχειρήματος, στην αρχή της Βουλιαγμένης. «Πολλά λεφτά», συνεχίζει, «δεν χρειάστηκαν. Πολλή δουλειά χρειάστηκε και σε ακατάλληλες ώρες».

Ούτε ο θεατρικός χώρος στο Κολωνάκι που διάλεξε το όνομα Προσωρινός αποκτήθηκε με κάποια μείζονα κτηματομεσιτική συναλλαγή. Ιδιοκτησία συγγενούς της ηθοποιού Γιούλας Μπούνταλη, ήταν ένα εγκαταλειμμένο γραφείο όταν του το ζήτησε για δική της παράσταση προ τριετίας. «Ερχόταν κόσμος», εξηγεί η Γιούλα, «έβλεπαν το μέρος, τους άρεσε και μερικοί άρχισαν να ετοιμάζουν δικά τους πρότζεκτ που να ταιριάζουν με τις προδιαγραφές του. Με την ικανότητά του δηλαδή να αναδεικνύει τον ηθοποιό, αφού δεν σηκώνει σκηνικά».

Ο ηθοποιός Μίλτος Δημουλής, πάντως, και το Οικείο Θέατρο, όπως ονόμασε το 2010 την ομάδα του, ταιριάζουν με τις «προδιαγραφές» του μικρού, αυτοσχέδιου χώρου και μάλιστα στη λογική της «επίσκεψης κατ’ οίκον». Αντί να ταλαιπωρείται από τον περιορισμένο χρόνο για πρόβες στα συμβατικά θέατρα, από παραγωγούς που θέλοντας να προλάβουν τη σεζόν επαναπαύονται σε κάτι διεκπεραιωτικό, αποφάσισε να συστήσει μια ομάδα στην οποία ο θεατής θα  τηλεφωνεί, εκείνη θα πηγαίνει σπίτι του για μια πρώτη γνωριμία, θα εξετάζει τον χώρο, θα θέτει ένα τυπικό όριο, είκοσι π.χ. θεατών, και την καθορισμένη ημερομηνία θα ανεβάζει το έργο στο σαλόνι του.

«Ξεπερνιούνται βασικά εμπόδια», λέει ο ίδιος, «όπως η έλλειψη χώρων ελεύθερης έκφρασης, οι επιχειρηματίες με μοναδικό κίνητρο το κέρδος, η έλλειψη κρατικής μέριμνας». Στόχος του, μεταξύ άλλων, «να έρθουμε σε διάλογο με την κοινωνία, να δουν θέατρο εκείνοι που δεν έχουν δει ποτέ και να γίνει τρόπος ζωής τους».

Αν τώρα κάποιος θέλει θέατρο σε σπίτι, αλλά όχι στο δικό του, υπάρχει και το Θέατρο σε Νεοκλασικό, στον Κολωνό, όπου ο Ηλίας Κουνέλας και οι συνεργάτες του δραματοποιούν το «Κήπος στάχτες» του Ντανίλο Κις. «Μας ενδιέφερε εξαρχής το θέατρο δωματίου, να έχουμε έστω και έναν άνθρωπο απέναντί μας», λέει ο Ηλίας. «Μήνες ψάχναμε σπίτι, κάποιοι ζητούσαν υψηλό ενοίκιο, άλλοι ήθελαν μαζί με εκείνους να γκρεμιστεί και ένα νεοκλασικό. Το τωρινό μάς παραχωρήθηκε, το ανοίξαμε έπειτα από 40 χρόνια και ρίξαμε πολλή δουλειά». Κάποιος έφερε μια παλιά ραπτομηχανή, άλλος παλιά οικογενειακά ρούχα, ώσπου ο χώρος ζωντάνεψε ξανά. «Η παράσταση μιλάει και αυτή για ένα πατρικό σπίτι», εξηγεί ο Ηλίας. «Δεν είναι “διαδραστική”. Εχει 22 καρέκλες, οι οποίες δεν βλέπουν όλες το ίδιο πράγμα. Στόχος, να βιώσει κάθε θεατής τα δικά του παιδικά χρόνια». Και, αν του αρέσει, στο τέλος προσφέρει ό,τι νομίζει σε ένα κουτί που βγάζουν οι ηθοποιοί.

Μιλώντας βέβαια για μικρά θέατρα, το μέγεθος είναι σχετικό. Οταν π.χ. το θέατρο Olvio στο Γκάζι ξεκινούσε το 2008 την προσπάθειά του, με 160 θέσεις, υπήρχαν πολλοί που έλεγαν στον συνδιαχειριστή του Παύλο Τόρη ότι με τέτοια νούμερα τα έξοδα δεν θα βγαίνουν. Και όμως, αν τον ρωτήσεις σήμερα για τους λόγους της προσπάθειάς του, θα πει: «Να δημιουργήσουμε ένα πεδίο δράσης για μικρά και μεσαία σχήματα, που δεν τους δίνεται εύκολα η δυνατότητα να εμφανίζονται σε μεγάλες αίθουσες, να στήσουμε έναν σύγχρονο χώρο κοντά στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας, αισθητικά και καλλιτεχνικά».

Αλλοι χώροι, όπως η Ενδορφίνη στο Μεταξουργείο, με υπεύθυνη την Ιωάννα Μυλοπούλου, με τα 12-16 τετραγωνικά της σκηνής, τους 90 το πολύ θεατές, νιώθουν μεν ότι ανήκουν στη μικρή κλίμακα, αλλά και ότι κάτω από τη στέγη τους «γίνονται πράγματα καλλιτεχνικά και ψυχαγωγικά, διαφορετικά και απρόβλεπτα». «Σαν ένα μεγάλο, φιλόξενο σαλόνι», συμπληρώνει η Ιωάννα. «Με καρέκλες, καναπέδες, ένα φιλικό μπαρ. Ενώ για κάποιες παραστάσεις είναι υπέροχο, για άλλες θα ήταν λάθος».

Χαμηλό κόστος, πολλαπλό κέρδος

Το είδος ευδοκιμεί και στη Θεσσαλονίκη, με παραστάσεις όπως το «Fake Time» της Λέλας Ράμογλου να ανεβαίνουν στο ξενοδοχείο Αριστον και άλλες σαν τον «Βυσσινόκηπο» από την Πειραματική Σκηνή της «Τέχνης» να πραγματοποιούνται στη Βίλα Καπαντζή, σωζόμενο νεοκλασικό της πόλης. Το Studio Νέμεση είναι από τους παλαιούς εκπροσώπους του «μικρού» θεάτρου – οι πρώτοι 45 θεατές του παρακολούθησαν παράσταση το 1995. «Ο μικρός χώρος ήταν ανάγκη», λέει η υπεύθυνη Τίνα Στεφανοπούλου, «και οι στόχοι του είναι να αντέχει. Να προσφέρει όσο το δυνατόν καλύτερη δουλειά, που να την απολαμβάνουν και όσοι συμμετέχουν σε αυτήν».

Είτε στην Αθήνα είτε στη Θεσσαλονίκη, πάντως, τα οικονομικά παραμένουν φλέγον ζήτημα ασχέτως μεγέθους. «Μεγάλα καράβια, μεγάλες φουρτούνες», εξηγεί η Ολγα από το Διά Δύο, τονίζει όμως ότι το χαμηλό μπάτζετ «δεν αποφασίστηκε μόνο λόγω κρίσης, αλλά και γιατί το μεγάλο δεν χρειάζεται». Το κόστος των παραγωγών στο θέατρό της κυμαίνεται στα 2.000 ευρώ «και αν ο χώρος γεμίζει κάθε βράδυ, μπορούμε εγώ και η συνεργάτιδά μου να βγάλουμε έναν ικανοποιητικό “μισθό”».  

Εξάλλου, στην κατηγορία που αγωνίζονται τα μικρά θέατρα, υπάρχει και ένα κέρδος που δεν υπολογίζεται εύκολα. «Το μικρό μέγεθος, λόγω αμεσότητας, απαιτεί ειλικρίνεια. Να είσαι ηθοποιός ενώπιος ενωπίω», λέει ο Βασίλης από τον Ειλισσό. «Η αλήθεια είναι», προσθέτει η Ολγα, «ότι την ενέργεια του θεατή ο ηθοποιός την πιάνει, ακόμη και αν μιλάμε για την τελευταία κερκίδα της Επιδαύρου. Τα μικρά όμως είναι σίγουρα πιο οικεία και πιο αγαπησιάρικα». Ο Μίλτος θυμάται τότε που είχε πάει με το Οικείο Θέατρο στη Λευκίμμη της Κέρκυρας: είχε παίξει σε ένα καφενείο και στο τέλος «ήρθε ένας κύριος βουρκωμένος, προσπαθώντας να περιγράψει πώς ένιωθε χωρίς να τα καταφέρνει, εξηγώντας τα όλα όμως με την έκφρασή του».

Ενα «κέρδος» που υπολογίζεται δύσκολα και από το κοινό. Παρότι απειλούνται μερικές από τις παραπάνω προσπάθειες από εκείνο τον νόμο που ενδεχομένως να μη διακρίνει πάντα ποιος εμπίπτει στη δικαιοδοσία του. Ενα «κέρδος» το οποίο ο Ηλίας μπορεί να το εντοπίσει ακόμη και στη στιγμή που επιστρέφει στο καμαρίνι, όπου «μιλάμε με τα παιδιά για τους θεατές και λέμε “πωπώ, είδες πώς αντέδρασε αυτός στην τάδε σκηνή…”».

Ενα «κέρδος» που η Γιούλα από τον Προσωρινό δεν το αποδίδει στην κρίση. «Είναι απλώς ωραίες προσπάθειες», λέει, «ας μην βλέπουμε ευκαιρίες εκεί που άλλοι πεινάνε. Εξαρτώνται από το πόσο βαθιά στη ζωή μας βάζουμε την τέχνη. Σε εμάς έτυχε να έρθει ένα κοριτσάκι από τον επάνω όροφο με τις φίλες του και ήθελε να παίξει το δικό του έργο. Ωραίο δεν είναι να γίνεται έτσι το θέατρο μέρος της καθημερινότητάς μας;».