Αγιοι «πρόσφυγες» επιστρέφουν στον τόπο της καταστροφής

Παναγίες και Εσταυρωμένοι, άγιοι και προφήτες, άγγελοι και απόστολοι «πρόσφυγες», που επιστρέφουν ύστερα από 105 χρόνια στην πατρίδα, τη Μεσσήνη της Σικελίας. Ξενιτεύτηκαν λόγω ενός φονικού σεισμού που ισοπέδωσε στο διάβα του όλες τις εκκλησίες που ήταν το σπίτι τους. Μπήκαν σε ένα πολεμικό πλοίο για να σωθούν και βρέθηκαν στη δεύτερη πατρίδα τους, τη Ελλάδα. Βρήκαν στέγη ύστερα από περιπέτειες που θα ζήλευε και η φαντασία του καλύτερου συγγραφέα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και ήταν από τα πρώτα έργα τέχνης που συντηρήθηκαν στην Ελλάδα.

Και τώρα οι 42 αυτές μεταβυζαντινές εικόνες επισκέπτονται τη γη όπου γεννήθηκαν για να συναντήσουν όχι μόνο τους περίπου 300 Ελληνες που ζουν ακόμη εκεί, αλλά και για να έρθουν κοντά στις ρίζες τους και να μιλήσουν για την ταυτότητά τους μέσα από την έκθεση «Εικόνες και έγγραφα: η ελληνική παρουσία στη Μεσσήνη από τον Μεσαίωνα στη σύγχρονη εποχή» που φιλοξενείται στο περιφερειακό διαχρονικό Μουσείο Μαρία Ακασίνα της Μεσσήνης με την υποστήριξη της ελληνικής πρεσβείας στη Ρώμη και της ιταλικής πρεσβείας στην Αθήνα.

Ας πιάσουμε όμως το νήμα από την αρχή. Το ημερολόγιο έδειχνε 28 Δεκεμβρίου 1908. Τρεις μόλις ημέρες μετά τα Χριστούγεννα. Τα ρολόγια έδειχναν λίγα λεπτά μετά τις 5 το πρωί όταν η τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Σικελίας, η Μεσσήνη, έζησε τα 45 ίσως πιο δραματικά δευτερόλεπτα της Ιστορίας της εν καιρώ ειρήνης. Οταν ο Εγκέλαδος σταμάτησε να δονεί την πόλη που είχαν ιδρύσει οι Ευβοείς τον 8ο αι. π.Χ., το 90% των κτιρίων της είχαν καταρρεύσει. Ο κουρνιαχτός και ο θρήνος δεν μπορούσαν να καταλαγιάσουν όσο περνούσαν οι μέρες. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε όταν τον σεισμό ακολούθησε τσουνάμι που ξεπέρασε τα 8 μέτρα ύψος κι ύστερα η πόλη χτυπήθηκε και από πυρκαγιά;

Οι Ελληνες που ζουν στη Μεσσήνη – η πόλη βαφτίστηκε Ζάγκλη, αλλά  μετονομάστηκε σε Μεσσήνη από τον τύραννο του Ρηγίου Αναξίλαο, ο οποίος την κατέκτησε στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα και εγκατέστησε πολλούς Μεσσήνιους – αρχίζουν να συγκεντρώνουν ό,τι μπορούν από τις ρημαγμένες τους εκκλησίες: κυρίως εικόνες, λιγοστά λειτουργικά σκεύη και ορισμένα παλαίτυπα. Τόπος συγκέντρωσης γίνεται η εκκλησία του Αγίου Νικολάου.

ΜΕ ΤΗ «ΣΦΑΚΤΗΡΙΑ». Ανάμεσα σε εκείνους που σπεύδουν να βοηθήσουν τη βαριά τραυματισμένη Μεσσήνη είναι και δύο ελληνικά πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, η «Κρήτη» και η «Σφακτηρία». Οι ντόπιοι θέλουν να σώσουν τις εικόνες, ο Στρατός ενδιαφέρεται για τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε χρόνο μηδέν οι εικόνες από την ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Νικολάου θα επιβιβαστούν στη «Σφακτηρία» και θα πάρουν τον δρόμο για την Ελλάδα. Επόμενη στάση τους θα είναι ο Ναύσταθμος της Σαλαμίνας. Εκεί το πολύτιμο φορτίο θα παραμείνει για περίπου έναν χρόνο, σχεδόν ξεχασμένο. Ο εφημέριος του Ναυστάθμου, όταν ανακαλύπτει την ύπαρξη του φορτίου, αρχίζει να αναζητά λύσεις για τη σωτηρία του. Και απευθύνεται στον πρώτο έφορο Αρχαιοτήτων του Χριστιανισμού και του Μεσαιωνικού Ελληνισμού Αδαμάντιο Αδαμαντίου.

Ο φωτισμένος καθηγητής πανεπιστημίου γρήγορα διαπιστώνει πως οι εικόνες από τη Μεσσήνη αποτελούν θησαυρό. Ανάμεσά τους διακρίνει εικόνες από το χέρι του φημισμένου Μιχαήλ Δαμασκηνού – του αγιογράφου που είχε κοσμήσει και τον Αγιο Γεώργιο της Βενετίας – και άλλες που υπογράφονται από σπουδαίους μαστόρους είτε της ηπειρωτικής είτε της νησιωτικής Ελλάδας.

Κάποιες από τις εικόνες καταλήγουν στη Μονή Πετράκη, στην Ιερά Σύνοδο, αλλά οι περισσότερες εισάγονται στα ευρετήρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, που ιδρύεται το 1914. Η κατάστασή τους όμως επιβάλλει να συντηρηθούν άμεσα. Κι έτσι υπογράφεται ένα από τα πρώτα συμβόλαια του μουσείου με συντηρητή ώστε να δεχτούν οι 42 αυτές εικόνες τις πρώτες βοήθειες. Και όταν το Μουσείο εγκαινιάζει την πρώτη του έκθεση το 1930, ορισμένες από τις εικόνες αυτές παρουσιάζονται ενώπιον του κοινού και ήταν παρούσες πάντα στις μόνιμες συλλογές του.

Και τώρα, έναν αιώνα και πλέον από την εποχή που ξενιτεύτηκαν, οι εικόνες επιστρέφουν στην πατρίδα τους όχι απλώς για να επισκεφθούν τη Μεσσήνη («όπου δεν έχουν αποκατασταθεί οι εκκλησίες και ένα προσκυνητάρι καλύπτει τις ανάγκες των ορθοδόξων», όπως μας εξηγεί η διευθύντρια του Μουσείου Αναστασία Λαζαρίδου), αλλά και για να συναντήσουν εκείνες που έμειναν πίσω μαζί με σημαντικά χειρόγραφα (από μηνολόγια και ευαγγελιστάρια έως επιστημονικά κείμενα που αντιγράφονταν στο εργαστήρι της Μονής Σαν Σαλβατόρε, όπου εργάζονταν βυζαντινοί καλλιτέχνες χειρογράφων) που μαρτυρούν την παρουσία του Ελληνισμού στην περιοχή από τον Μεσαίωνα έως και τον 19ο αιώνα.

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ. «Συνειδητοποιούμε ολοκληρωμένη πλέον την ιστορία του Ελληνισμού της περιοχής μέσα από την έκθεση καθώς για πρώτη φορά μελετάται ο συμβολισμός του ελληνικού στοιχείου στη Νότια Ιταλία. Διαπιστώνουμε πως καλούνται καλλιτέχνες από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας για να δημιουργήσουν εικόνες που απευθύνονται στους ορθοδόξους – απόδειξη πως υπήρχε στην περιοχή μια σημαντική αγορά και μια ακμάζουσα οικονομικά κοινωνία που μπορούσε να πληρώσει γι’ αυτές», λέει στα «ΝΕΑ» η διευθύντρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αναστασία Λαζαρίδου για τη διοργάνωση που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της ελληνικής κοινότητας Στενού και η οποία από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέμβριο θα μεταφερθεί στο Παλάτσο Ρεάλε, την έδρα της σικελικής Βουλής στο Παλέρμο, πριν έρθει στην Αθήνα. «Ο κόσμος έχει αγκαλιάσει ιδιαίτερα αυτή την έκθεση. Αρκεί να σκεφτείτε ότι την επισκέπτονται περί τα 1.000 άτομα ημερησίως», προσθέτει.