Η Ρωσία είναι αενάως ανέτοιμη για το μέλλον

Το στρατηγικό όραμα δεν ήταν ποτέ ίδιον της Ρωσίας. Σίγουρα απουσίαζε το 2012. Φαίνεται πως για τους ηγέτες της Ρωσίας το τεράστιο έδαφος της χώρας υπερκαλύπτει την ανάγκη να γίνουν σχέδια για το μέλλον. Το ίδιο ισχύει και για τα φαινομενικά ανεξάντλητα αποθέματα φυσικών πόρων. Σε αυτά βασίζονται οι ρώσοι ηγέτες θεωρώντας ότι η χώρα είναι σε θέση να διαχειρίζεται κάθε απρόοπτο.

Ως αποτέλεσμα, η Ρωσία είναι αενάως ανέτοιμη για το μέλλον. Οι ρώσοι ηγέτες δεν ήταν προετοιμασμένοι για την πτώση του κομμουνισμού. Ετσι και σήμερα. Η αποδυνάμωση της ρωσικής οικονομίας δηλοί πως ούτε η νυν ηγεσία είναι έτοιμη. Απεναντίας, μοιάζει πολύ φτωχά εξοπλισμένη απέναντι στις δεκαετίες που έρχονται, οι οποίες θα χαρακτηριστούν από την εξάντληση των φυσικών πόρων, τη μείωση του πληθυσμού και τη συρρίκνωση του εδάφους. Η επιστροφή φέτος του Βλαντίμιρ Πούτιν στην Προεδρία ανέδειξε ακόμη μία αδυναμία του στρατηγικού οράματος. Το παρελθόν άλλωστε είναι το μοναδικό μέλλον που ο Πούτιν επιδιώκει για τη χώρα.

Οταν κατέρρευσε η Σοβιετική Ενωση, το Κρεμλίνο δεν έχασε μόνο μεγάλα εδαφικά τμήματα αλλά και τον μισό πληθυσμό, περίπου 300 εκατ. ανθρώπους. Εκτοτε, ο πληθυσμός έχει μειωθεί ραγδαία. Και αν εξακολουθεί να είναι πολυάριθμος αυτό είναι αποτέλεσμα του μεγάλου προσδόκιμου ζωής, κυρίως των ανδρών. Την ίδια περίοδο – από την πτώση της ΕΣΣΔ – ο πληθυσμός των ΗΠΑ αυξήθηκε από 248 εκατ. σε 300 εκατ. ανθρώπους.

Ο ρωσικός λαός ζητάει επίμονα να γίνουν μεταρρυθμίσεις: από τον εκσυγχρονισμό του στρατού και των απηρχαιωμένων και διεφθαρμένων νομικών θεσμών έως τη διαποίκιλση της οικονομίας – πέρα από την εκμετάλλευση των φυσικών πηγών. Τι κάνει ο Πούτιν; Κωφεύει. Επιμένει στα δεσποτικά του όπλα. Οταν ο υπουργός Αμυνας Ανατόλι Σερντιούκοφ επιχείρησε να αναδιαρθρώσει τις Ενοπλες Δυνάμεις της χώρας, επεκτείνοντας τη στρατιωτική εκπαίδευση στις σύγχρονες τεχνικές άμυνας, μειώνοντας τις δαπάνες και ενισχύοντας τη δυναμικότητα, αντικαταστάθηκε από τον Σεργκέι Σοϊγκού, πρώην κυβερνήτη της Μόσχας και επτάψυχο ακόλουθο του Πούτιν ο οποίος επανέφερε το ξεπερασμένο σύστημα. Ακόμη και οι νέες στρατιωτικές στολές – ο σχεδιασμός τους αγγίζει τα όρια του αστείου με τις επωμίδες του 18ου αιώνα και τα χιτώνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου – μάλλον παραπέμπουν στο παρελθόν παρά προάγουν την άνεση και τη λειτουργικότητα που απαιτούνται στις σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις.    

Υπάρχουν όμως και χειρότερα, ακόμη πιο δυσοίωνα. Σε μια κίνηση που θυμίζει Στάλιν, ο Πούτιν εγκαινίασε έναν νέο αντιεξτρεμιστικό νόμο, σύμφωνα με τον οποίο καθένας μπορεί να κατηγορηθεί για τρομοκρατία, κατασκοπεία ή διασπορά του μίσους. Ο νόμος αποδεικνύεται ένα πολύ χρήσιμο όπλο για τη φίμωση των αντιφρονούντων∙ διαδηλωτών που διαμαρτύρονται μαζικά ενάντια στη νοθεία των εκλογικών αποτελεσμάτων, δημοσιογράφων που προσπαθούν να αποκαλύψουν τη διαφθορά.

Ομοίως και η εξωτερική πολιτική του Πούτιν, η οποία καθρεφτίζει τις παλιές ρωσικές εμμονές όπως η επανίδρυση της ρωσικής αυτοκρατορίας με κάθε δυνατό τρόπο. Στην προσπάθειά του να αποδείξει ότι η Ρωσία έχασε μεν το αυτοκρατορικό κύρος της, εξακολουθεί όμως να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Πούτιν επιμένει να επεμβαίνει στις διεθνείς αποφάσεις – αντιτίθεται στις κυρώσεις εναντίον του Ιράν και στηρίζει το καθεστώς του σύρου Προέδρου Μπασάρ αλ Ασαντ, έστω και αν αυτός σφαγιάζει τους πολίτες του.

Επιπλέον, παρότι η Ρωσία εντάχθηκε επιτέλους στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, οι αμφιβολίες για την ισχύ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντείνονται. Το 2009, για παράδειγμα, ο δικηγόρος Σεργκέι Μαγκνίτσκι κατηγορήθηκε για φοροδιαφυγή αφότου αποκάλυψε μια εκτεταμένη οικονομική απάτη. Πέθανε στη φυλακή όπου ξυλοκοπήθηκε άγρια, αλλά ο ίδιος αρνήθηκε να υποβληθεί σε ιατρική αγωγή. Το αμερικανικό Κογκρέσο αντέδρασε για τη λεγόμενη «λίστα Σεργκέι Μαγκνίτσκι», βάσει της οποίας απαγορεύεται σε όποιον σχετίζεται με τη φυλάκιση ή τον θάνατό του – καθώς και σε οποιονδήποτε άλλο βαρύνεται με κατηγορία για καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – η είσοδος στις ΗΠΑ ή η χρήση του τραπεζικού συστήματος. Παρόμοιοι νόμοι έχουν υιοθετηθεί στον Καναδά και στη Δυτική Ευρώπη. Οι ρώσοι ηγέτες, από την πλευρά τους, αντί να παραδεχθούν το έγκλημα και να φέρουν τους δράστες ενώπιον της Δικαιοσύνης, αντεπιτέθηκαν με άλλο σχέδιο νόμου, το οποίο απαγορεύει σε ορισμένους Ευρωπαίους και στους Αμερικανούς να πατήσουν στο ρωσικό έδαφος.

Η απροθυμία του Πούτιν να λάβει υπόψη του τη λαϊκή δυσφορία, καθώς και η αποτυχία να αναπτύξει σχέσεις με τη Δύση κατά τη διάρκεια της δωδεκαετούς παραμονής του στην εξουσία, τον οδηγούν σε αδιέξοδο. Εχει στριμωχτεί στη γωνία και έχει στερέψει από ιδέες. Στην πιο πρόσφατη προσπάθειά του να επανιδρύσει τη ρωσική αυτοκρατορία, ανακοίνωσε τη δημιουργία της Ευρασιακής Οικονομικής Ενωσης με τη Λευκορωσία και το Καζαχστάν. Φλερτάρει και με άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας, όπως επίσης με την Ουκρανία και τη Γεωργία.

Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζει να αρέσκεται σε λεονταρισμούς ακόμη και απέναντι στους ηγέτες που προσπαθεί να κερδίσει. Δεδομένου ότι η συμμετοχή της Ουκρανίας θα ενίσχυε σημαντικά τη νομιμότητα της Ενωσης, η Ρωσία χρησιμοποιεί όλες τις τακτικές – από τις χαμηλές τιμές του αερίου έως τις εμπορικές κυρώσεις – προκειμένου να πείσει τους άλλους ηγέτες να ενταχθούν. Ωστόσο ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Βίκτορ Γιανουκόβιτς, ο οποίος καλλιεργεί τη δική του φήμη ως νταή, δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται καθόλου.

Οι προσπάθειες του Πούτιν να ενώσει τα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ενωσης είναι η μοναδική πρωτοβουλία του∙ το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός ελαττωματικού οράματος. Προκειμένου να προσελκύσει τους ηγέτες των γοργά αναπτυσσόμενων χωρών της Κεντρικής Ασίας, τις οποίες ο Πούτιν έχει αναγάγει στον πιο σημαντικό παράγοντα για τη μακρόχρονη επιτυχία της Ρωσίας, η κυβέρνηση επένδυσε δισεκατομμύρια δολάρια φέτος για τον εκσυγχρονισμό του ερειπωμένου λιμανιού του Βλαδιβοστόκ. Δεδομένου ότι οι ηγέτες της Ασίας βλέπουν τη Ρωσία ως κάτι περισσότερο από μία αγελάδα παραγωγής φυσικών πόρων, είναι βέβαιο ότι η επένδυση θα αποφέρει καρπούς – πόσω μάλλον, αφού ολοκληρωμένο σχέδιο για την οικονομική ανάπτυξη της περιοχής δεν υπάρχει.

Ο Πούτιν ευελπιστεί πως οι σκληρές πολιτικές, εντός και εκτός Ρωσίας, θα του επιτρέψουν να παραμείνει στο οχυρό του. Με αυτές τις πολιτικές, όμως, προκαθορίζει τη δύση της χώρας. Το 2013 βρίσκει τη Ρωσία εγκλωβισμένη στη ρόδα της Ιστορίας, αντιμετωπίζοντας το παρελθόν ως πρόλογο. Γι’ αυτό σπαταλά τις πηγές της. Γι’ αυτό μαραίνει τις ζωές των ανθρώπων της.

Η Νίνα Χρούστσεβα είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο New School της Νέας Υόρκης, ερευνήτρια στο World Policy Institute και δισεγγονή του πρώην ηγέτη της Σοβιετικής Ενωσης Νικίτα Χρουστσόφ