Είναι ο κρατικός καπιταλισμός ο νικητής;

Στον μακροχρόνιο ανταγωνισμό μεταξύ των διάφορων μοντέλων οικονομικής ανάπτυξης, ο κρατικός καπιταλισμός τα τελευταία χρόνια φαίνεται να έχει πάρει το πάνω χέρι. Πρωτοπόροι του φιλελεύθερου καπιταλισμού όπως οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο συνέχισαν να λειτουργούν αναιμικά το 2012, ενώ πολλές ασιατικές χώρες οι οποίες βασίζονταν σε διάφορες μορφές παρεμβατισμού όχι μόνο κατάφεραν να αναπτυχθούν με ταχύ και σταθερό ρυθμό κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, αλλά αντιμετώπισαν και τις πρόσφατες οικονομικές καταιγίδες με εκπληκτική ευελιξία. Οπότε, μήπως ήρθε η ώρα να επικαιροποιήσουμε τα οικονομικά εγχειρίδια;   

Στην πραγματικότητα, η οικονομική επιστήμη δεν υποστηρίζει ότι οι ελεύθερες αγορές είναι καλύτερες από τον κρατικό παρεμβατισμό ή ακόμα και από τον κρατικό καπιταλισμό. Τα προβλήματα του κρατικού καπιταλισμού είναι πρωτίστως πολιτικής φύσης όχι οικονομικής. Ολες οι πραγματικές οικονομίες του κόσμου κλονίζονται από τις αποτυχίες της αγοράς, οπότε μια καλόβουλη και ισχυρή κυβέρνηση θα μπορούσε εύλογα να παρεμβαίνει αρκετά συχνά. Πότε όμως υπήρξε καλόβουλη ή πανίσχυρη κυβέρνηση;

Για να γίνει κατανοητή η λογική του κρατικού καπιταλισμού, είναι χρήσιμο να θυμηθούμε κάποια πρώιμα παραδείγματα – όχι τις οικονομίες των σοσιαλιστικών καθεστώτων ή τις σύγχρονες κοινωνίες που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τις αποτυχίες της αγοράς αλλά πολιτισμούς αρχαίους. Στην πραγματικότητα, φαίνεται πως ο κρατικός καπιταλισμός, όπως η γεωργία και η δημοκρατία, έχει εφευρεθεί πολλές φορές στην παγκόσμια ιστορία.

Ας αναλογιστούμε την ελληνική Εποχή του Χαλκού, περίοδο κατά την οποία αρκετά ισχυρά κράτη οργανωμένα γύρω από μία πόλη που φιλοξενούσε την εκάστοτε πολιτική ελίτ, αναπτύχθηκαν στη λεκάνη της Μεσογείου. Τα κράτη αυτά δεν είχαν χρήματα και κυρίως δεν είχαν αγορές. Η πόλη-κράτος φορολογούσε τη γεωργική παραγωγή και ήλεγχε το σύνολο της παραγωγής όλων των αγαθών. Είχε το μονοπώλιο του εμπορίου και καθώς δεν υπήρχαν χρήματα, διακινούσε όλα τα αγαθά μέσω εξουσιοδοτήσεων. Παρείχε τροφή και έσοδα στους υφαντές με αντάλλαγμα την παραγωγή τους. Στην ουσία, η ελληνική Εποχή του Χαλκού είχε κάποια στοιχεία εξαιρετικά παρόμοια με εκείνα του κρατικού καπιταλισμού.

Το ίδιο έκαναν και οι Ινκας καθώς οικοδομούσαν την τεράστια αυτοκρατορία των Ανδεων τον αιώνα πριν από την άφιξη των Ισπανών. Ούτε αυτοί είχαν χρήματα (ούτε γραφή). Το κράτος όμως πραγματοποιούσε δεκαετείς απογραφές, χάραξε περίπου 40.000 χιλιόμετρα δρόμων, είχε αναπτύξει ένα σύστημα δρομέων/αγγελιαφόρων για την αποστολή μηνυμάτων και τη συλλογή πληροφοριών οι οποίες καταγράφονταν μέσω της χρήσης κομποδεμένων σπάγκων – ονομάζονταν quipus – οι περισσότεροι από τους οποίους δεν μπορούν ακόμα να αποκρυπτογραφηθούν. Ολα αυτά αποτελούσαν μέσα ελέγχου της εργασίας και της (χρήσης) της γης, ενός συστήματος που βασιζόταν σε μια κεντρικά σχεδιασμένη κατανομή των πόρων και του εξαναγκασμού.  

Πώς έγινε και κοινωνίες τόσο διαφορετικές όσο οι ελληνικές πόλεις της Εποχής του Χαλκού, η Κνωσός, οι Μυκήνες ή η Πύλος, η αυτοκρατορία των Ινκας, η Σοβιετική Ρωσία, η Νότια Κορέα και πιο πρόσφατα η Κίνα, κατέφυγαν όλες στον κρατικό καπιταλισμό;

Η απάντηση έγκειται στην αναγνώριση του γεγονότος ότι ο κρατικός καπιταλισμός δεν αφορά την αποδοτική κατανομή των οικονομικών πόρων αλλά τη μεγιστοποίηση του ελέγχου που οι πολιτικές δυνάμεις ασκούν στην κοινωνία και στην οικονομία. Αν οι διαχειριστές του κράτους μπορούν να ελέγξουν το σύνολο των παραγωγικών πηγών καθώς και την πρόσβαση σε αυτές, τότε ο έλεγχος μεγιστοποιείται παρότι θυσιάζεται η οικονομική αποδοτικότητα.

Σε πολλά μέρη του κόσμου ο κρατικός καπιταλισμός συνέβαλε στη σταθεροποίηση των κρατών και στη συγκεντρωτισμό της εξουσίας, καταστάσεις που αποτελούν προϋποθέσεις για την ανάπτυξη των σύγχρονων κοινωνιών και οικονομιών. Ωστόσο ο πολιτικός έλεγχος της οικονομίας συνήθως καταλήγει προβληματικός, διότι οι υπεύθυνοι της λειτουργίας του κρατικού μηχανισμού δεν σκέφτονται την κοινωνική ευμάρεια ή τη βέλτιστη κατανομή των παραγωγικών πηγών. Ο κρατικός καπιταλισμός της ελληνικής Εποχής του Χαλκού ή της Αυτοκρατορίας των Ινκας δεν τροφοδοτείτο από την οικονομική ανεπάρκεια ούτε ήταν δημιουργός μιας αποδοτικότερης οικονομίας. Η συμβολή του έγκειτο στην σταθεροποίηση της πολιτικής εξουσίας.

Σε βαθύτερο επίπεδο, η πραγματική διχοτομία δεν υφίσταται μεταξύ κρατικού καπιταλισμού και ελεύθερων αγορών αλλά μεταξύ αποκλειστικών και περιεκτικών οικονομικών θεσμών. Οι αποκλειστικοί θεσμοί (που έχουν σκοπό να αποσπούν πόρους από τους πολλούς για τους λίγους) δημιουργούν αθέμιτο ανταγωνισμό και κάποια συγκεντρωτικά οφέλη για όσους κατέχουν πολιτική εξουσία και διασυνδέσεις. Οι περιεκτικοί θεσμοί διασφαλίζουν την ύπαρξη ισότιμων όρων ανταγωνισμού και παρέχουν κίνητρα και ευκαιρίες στη μεγάλη μάζα των ανθρώπων.

Εδώ όμως έγκειται το πρόβλημα του κρατικού καπιταλισμού. Οι περιεκτικοί πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί καθιστούν απαραίτητη την ύπαρξη ενός ισχυρού ιδιωτικού τομέα, ικανού να αντισταθμίζει τον ρόλο του κράτους και να το ελέγχει. Ετσι η κρατική ιδιοκτησία τείνει φυσικά προς την απαλοιφή ενός από τους βασικούς πυλώνες μιας περιεκτικής κοινωνίας. Δεν θα έπρεπε να αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο κρατικός καπιταλισμός σχετίζεται πάντα με αυταρχικά καθεστώτα και ελιτίστικες πολιτικές.  

Αυτό όμως δεν αποτελεί μια αποδοχή των ελεύθερων αγορών. Το κράτος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη σύγχρονη κοινωνία και αυτό είναι σωστό. Η σύγχρονη οικονομική ανάπτυξη, ακόμη και αν οι θεσμοί είναι περιεκτικοί, συχνά γεννά βαθιές ανισότητες και μη ισότιμους όρους ανταγωνισμού, βάζοντας σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη των θεσμών αυτών. Ο σύγχρονος κανονιστικός και αναδιανεμητικός ρόλος του κράτους μπορεί, μέσα σε κάποια πλαίσια, να συμβάλλει στην επίλυση αυτών των προβλημάτων. Αλλά η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον έλεγχο που η κοινωνία ασκεί στο κράτος και όχι το κράτος στην κοινωνία.

Το να ισχυριστούμε ότι η επιτυχία του κρατικού καπιταλισμού αποτελεί ένδειξη της ανωτερότητάς του είναι σαν να βάζουμε το κάρο μπροστά από το άλογο. Πράγματι, η Νότια Κορέα αναπτύχθηκε γρήγορα υπό το καθεστώς του κρατικού καπιταλισμού και η Κίνα τα πάει αρκετά καλά σήμερα. Ωστόσο ο κρατικός καπιταλισμός προέκυψε όχι γιατί δεν υπήρχε άλλος τρόπος να διασφαλιστεί η οικονομική ανάπτυξη σε αυτές τις χώρες, αλλά γιατί παρείχε τη δυνατότητα ανάπτυξης δίχως να προκαλέσει την αποσταθεροποίηση της όποιας εξουσίας. Το ιδιοφυές στον κρατικό καπιταλισμό της Κίνας είναι το γεγονός ότι διασφάλισε την κυριαρχία της ελίτ του Κομμουνιστικού Κόμματος βελτιώνοντας παράλληλα την κατανομή των πηγών.

Ο κρατικός καπιταλισμός θα εξακολουθεί να υφίσταται για όσο καιρό οι υπάρχουσες πολιτικές ελίτ είναι ικανές να επωφελούνται από αυτόν, ακόμη και αν η οικονομία σταματήσει να αναπτύσσεται. Και υπάρχει ένας πολύ σημαντικός λόγος που τελικά θα σταματήσει. Η βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη προϋποθέτει περιεκτικούς θεσμούς διότι η καινοτομία – και η δημιουργική καταστροφή και η αστάθεια που επιφέρει – εξαρτάται από αυτούς τους θεσμούς. Οι αποκλειστικοί (ελιτίστικοι) πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί γενικά και ο κρατικός καπιταλισμός ειδικώς μπορούν να υποστηρίξουν την οικονομική ανάπτυξη για κάποιο χρονικό διάστημα, αλλά μόνο με τη μορφή μιας κάλυψης της ανάπτυξης που δεν πραγματοποιήθηκε στο παρελθόν, όπως η ανάπτυξη της Νότιας Κορέας κατά την περίοδο 1960-1980 και πριν αρχίσει να αλλάζει πιο ριζικά την οικονομία και την κοινωνία της.

Και καθώς οι καρποί αυτού του είδους ανάπτυξης καταναλώνονται γρήγορα, και η Κίνα θα αναγκαστεί κάποια στιγμή να επιλέξει μεταξύ της ελευθερίας της κοινωνίας και της αγοράς, της καινοτομίας και της αστάθειας που οι περιεκτικοί θεσμοί επιφέρουν και του συνεχιζόμενου πολιτικού και κοινωνικού ελέγχου που ασκείται προς όφελος των διάφορων ελίτ που διοικούν το κράτος.

Ο Ντάρον Ατζέμογλου, καθηγητής Οικονομικών στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης, και ο Τζέιμς Α. Ρόμπινσον, πολιτικός επιστήμων στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, είναι συγγραφείς του βιβλίου «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη; Οι απαρχές της ισχύος, της ευημερίας και της φτώχειας»