Ο «ρωσικός χειμώνας» της κυβέρνησης

Αρχές Δεκεμβρίου είθισται κάθε κυβέρνηση να έχει μπροστά της τον προϋπολογισμό. Αντιθέτως, η κυβέρνηση των τριών τον έχει ήδη ψηφίσει! Είναι επίσης οπλισμένη με το κεκτημένο της συμφωνίας στο Eurogroup που μας έδωσε τη δόση κι έκοψε 40 δισ. από το χρέος. Κάπως έτσι τελείωσε η πρώτη φάση της διακυβέρνησης ΝΔ – ΠΑΣΟΚ – ΔΗΜΑΡ, που ξεκίνησε πέρυσι τον Ιούνιο. Και ξεκινάει η δεύτερη. Πρώτα εμπόδια η επαναγορά των ομολόγων που ζορίζει τις τράπεζες και το Φορολογικό που προκαλεί αναστάτωση στην κοινωνία, ενώ αναγκαίες είναι – και για λόγους συμβολισμού – οι ιδιωτικοποιήσεις. Ωστόσο, η κοινοβουλευτική συνοχή της συμπολίτευσης παραμένει ερωτηματικό και ο κίνδυνος ενός ατυχήματος συνεχίζει να ελλοχεύει

Το λέει άνθρωπος των αγορών με μεγάλη διεθνή εμπειρία: «Σε φάση οικονομικής κρίσης καλύτερες είναι οι αδύναμες κυβερνήσεις…». Γιατί; «Διότι προσέχουν πού πατάνε και δεν παίρνουν χαζά ρίσκα», είναι η απάντηση. Το αντιπαράδειγμα είναι η κυβέρνηση Παπανδρέου του 2009. Με σχεδόν έντεκα μονάδες διαφορά από την ΝΔ και 160 βουλευτές, το ΠΑΣΟΚ αισθανόταν άτρωτο. Εξού και μέσα σε δύο μήνες είχε κάνει όλα τα πιθανά και ορισμένα από τα πλέον απίθανα λάθη.

Η κυβέρνηση Σαμαρά – Βενιζέλου – Κουβέλη δεν είχε δικαίωμα σε τέτοιες αυταπάτες. Το αρχικό άθροισμα ήταν της τάξεως των 180 βουλευτών. Αλλά ως πολιτικός συνασπισμός η κυβέρνηση ήταν ετερογενής και κάθε αρχηγός είχε τόσους λόγους να συμμετέχει στο σχήμα όσους και να μη συμμετέχει.

Την περασμένη Δευτέρα στις Βρυξέλλες η πρώτη φάση της κυβέρνησης τελείωσε. Επειτα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων και τις – συνηθισμένες πλέον από το 2010 – λευκές νύχτες στο Eurogroup πήραμε και τη δόση – σε τζάμπο εκδοχή – και την επιμήκυνση, αλλά και μια ελάφρυνση του χρέους της τάξεως των 40 δισ. Ετσι ελπίζεται ότι θα είναι τα νούμερα στη θέση τους, όχι το 2020, αλλά το 2022.

Ευφορία. Το αποτέλεσμα προκάλεσε σχεδόν ευφορία στον άξονα Μαξίμου – Οικονομίας. Ο Αντώνης Σαμαράς είπε καλά λόγια για τον Στουρνάρα στο Υπουργικό Συμβούλιο της περασμένης Τετάρτης, ενώ νωρίς το βράδυ ο Μεσσήνιος και ο υπουργός του των Οικονομικών έκαναν και ανακεφαλαίωση στο τριψήφιο. Οχι πως ο ρυθμός πέφτει για τον Στουρνάρα, που ξαναμπαίνει αύριο στο αεροπλάνο για Βρυξέλλες αφού πρέπει να πάει στο Eurogroup για να τους ενημερώσει ότι κάναμε ό,τι είχαμε αναλάβει να κάνουμε.

Ο Βαγγέλης Βενιζέλος έκανε την αναμενόμενη θετική δήλωση για το Eurogroup και αισθάνεται ότι η επιλογή στήριξης της κυβέρνησης – παρά κάποιες αμφιταλαντεύσεις του καλοκαιριού – ήταν η σωστή. Περισσεύει το αίσθημα ικανοποίησης και στον Φώτη Κουβέλη. Ο πρόεδρος της ΔΗΜΑΡ είναι πεπεισμένος ότι ο κύκλος επιλογών του περασμένου Ιουνίου τού βγήκε και ότι πρόκειται για ιστορική δικαίωση. Μάλιστα στην Αγίου Κωνσταντίνου παρατήρησαν με σκωπτική ειρωνεία την προσπάθεια του Αλέξη Τσίπρα να τοποθετηθεί κριτικά απέναντι στο αποτέλεσμα του Eurogroup, κάνοντας λόγο κατ’ ιδίαν για «πολιτική μιζέρια».

Μακριά κι αγαπημένοι. Αν η πρώτη φάση ολοκληρώθηκε, αποτελεί ερώτημα ποια είναι η δεύτερη φάση και πού βρίσκει τους πρωταγωνιστές. Πρώτα πρώτα, έχει μεγάλη σημασία να επανεξετάσει κανείς τις σχέσεις μεταξύ των τριών στην κορυφή της κυβέρνησης. Εδώ έχουμε κάποιες αλλαγές.

Στις αρχές του φθινοπώρου η σχέση Σαμαρά – Κουβέλη ήταν πολυδιαφημισμένη και εθεωρείτο κεκτημένο της συγκυβέρνησης. Ολα όμως τα στοιχεία του ρεπορτάζ συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι ο κραδασμός από τα εργασιακά που μπήκαν τελευταία στιγμή στο πακέτο τον Οκτώβριο και δεν τα ψήφισε η ΔΗΜΑΡ ήταν μεγάλος. «Το ρήγμα είναι πολύ βαθύτερο απ’ ό,τι φαίνεται», λέει πρόσωπο που ξέρει την ψυχολογία του Κουβέλη. Για τον πρόεδρο της ΔΗΜΑΡ η σχέση με τον Σαμαρά εφεξής συνοψίζεται στη φράση: «Μακριά κι αγαπημένοι». Φυσικά, όπως λέει η ίδια πηγή, «όσο βρισκόμαστε στα μέλια της μεγάλης ικανοποίησης δεν είναι ώρα για γκρίνιες κι επικρίσεις».

Στην περίπτωση του Βαγγέλη Βενιζέλου τα πράγματα είναι, παραδόξως, αντίστροφα. Το καλοκαίρι είχαμε αρκετές φορές ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα στις σχέσεις του προέδρου του ΠΑΣΟΚ τόσο με τον Πρωθυπουργό όσο και με τον υπουργό Οικονομικών. Το θέμα δεν ήταν προσωπικό. Ο Βενιζέλος είχε διαφορετική αντίληψη και για την τακτική αλλά και για την ουσία της διαπραγμάτευσης. Αλλαξε τελικά γραμμή στις αρχές του φθινοπώρου. Γιατί; Διότι, εξηγεί έμπειρο στέλεχος της Ιπποκράτους, «ο Βαγγέλης αποφάσισε τελικά και έπειτα από αρκετούς δισταγμούς να συνδέσει την τύχη του ΠΑΣΟΚ με την τύχη της κυβέρνησης». Ή, ειπωμένο διαφορετικά, κατάλαβε ότι δεν υπήρχε άλλη λύση. Δεν μπορούσε να στηρίζει την κυβέρνηση και παραλλήλως να την επικρίνει.

Για πολλούς αυτή ήταν η τακτική που είχε ακολουθήσει με επιτυχία ο Βενιζέλος ως μέλος των κυβερνήσεων Παπανδρέου. Πρώτα με υπουργό Οικονομικών τον Γιώργο Παπακωνσταντίνου και ύστερα έχοντας πάει ο ίδιος στην οδό Νίκης. Το δίπολο γενναίας στήριξης και ανοιχτής κριτικής επέτρεψε στον Βενιζέλο να πάει στο χαρτοφυλάκιο Οικονομικών και ύστερα στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Προς στιγμήν αρκετοί είχαν αναρωτηθεί αν με τον ίδιο τρόπο ο Βενιζέλος έβλεπε τον εαυτό του στο Μαξίμου τον Νοέμβριο. Αυτά όμως έμειναν αναλύσεις.

Κάπως έτσι ο Βενιζέλος στήριξε πλήρως την κυβέρνηση τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο, στις κρίσιμες ψηφοφορίες στη Βουλή. Στήριξη δόθηκε και για τα εργασιακά. Αυτό όχι χωρίς κόστος στο ΠΑΣΟΚ, που και βουλευτές έχασε αλλά και διαφορετικές ισορροπίες βρέθηκε να έχει. μετά την έξοδο του Κώστα Σκανδαλίδη από την Κοινοβουλευτική Ομάδα και την ανεξαρτητοποίηση του Μίμη Ανδρουλάκη. Με τον Σαμαρά ο Βενιζέλος αποκατέστησε μια πολιτική σχέση εργασίας που θα μπορούσε να περιγραφεί ως «business as usual».

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη συνέχεια και, πιο συγκεκριμένα, για τη σύνθεση της κυβέρνησης; Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις το σχήμα κορυφής δεν θα αλλάξει. Από το καλοκαίρι ο Φώτης Κουβέλης είναι αποφασισμένος να μην μπει στην κυβέρνηση. Προς την ίδια απόφαση θα μπορούσε να κλίνει και ο Βενιζέλος, αν και φαίνεται να μην έχει ακόμη κατασταλάξει. Εχει, άλλωστε, άποψη για τα πάντα στην κυβέρνηση – ακόμη και ως «μπιζιμπόντης» αναφέρεται – και ορισμένοι δεν αποκλείουν μια είσοδο σε θέση αντιπροέδρου που να έχει ταυτόχρονα το υπουργείο Εξωτερικών ή το υπουργείο Ανάπτυξης. Το να μην μπουν οι πρόεδροι του ΠΑΣΟΚ και της ΔΗΜΑΡ στην κυβέρνηση δεν είναι, πάντως, κάτι που ενοχλεί καθόλου τον Σαμαρά. Ούτως ή άλλως, αμφότεροι φαίνεται να εκτιμούν τη δυνατότητα να μπορούν να στηρίζουν την κυβέρνηση και να έχουν δικής τους επιρροής στελέχη σε χαρτοφυλάκια, αλλά να διατηρούν και τη δυνατότητα να παίρνουν αποστάσεις. Είναι όπως η ταινία του Βιμ Βέντερς: «Τόσο κοντά, τόσο μακριά».

ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ. Ο ανασχηματισμός ενδέχεται να καθυστερήσει και γιατί ο Κουβέλης δεν τον θέλει. Γιατί; Διότι, εξηγείται, «θέλει να στηρίξει πρόσωπα όπως ο Μανιτάκης και ο Ρουπακιώτης που έκαναν, για λογαριασμό της ΔΗΜΑΡ, το μεγάλο βήμα να μπουν στην κυβέρνηση». Το ζήτημα αφορά κυρίως τον Αντώνη Ρουπακιώτη στο υπουργείο Δικαιοσύνης – εκτός αν, όπως λένε περισσότερες πηγές, «θέλει ο ίδιος να φύγει». Η φράση κάτι σημαίνει, βεβαίως. Ακόμη περισσότερο: στη ΔΗΜΑΡ δεν καταλαβαίνουν γιατί πρέπει να γίνεται συζήτηση για ανασχηματισμό όταν δεν τηρούνται από το Μαξίμου τα υπεσχημένα για τη στελέχωση του κρατικού μηχανισμού. Δηλαδή; Δηλαδή, λέγεται, «καθυστερούν οι τοποθετήσεις στελεχών μας στις θέσεις που είχαν συμφωνηθεί». Αναφέρεται χαρακτηριστικά μία ΔΕΚΟ όπου προερχόμενο από τη ΔΗΜΑΡ πρόσωπο δεν έχει ακόμη τοποθετηθεί ως διοικητής. Και μια γενική γραμματεία που, προκειμένου να πάει σε άνθρωπο της ΔΗΜΑΡ, πάει τώρα να καταργηθεί. Με απλά λόγια, στα χαρακώματα του Δημοσίου η ΝΔ δίνει μάχες για να κρατήσει τα άλλα κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού εκτός μηχανισμού. Κοινώς, Κουβέλης και Σαμαράς θα έχουν θέματα να συζητήσουν – αν το πράγμα φθάσει ως εκεί.

Αν μελετήσει κάποιος την κυβερνητική ατζέντα των επόμενων μηνών, εύκολα θα κατανοήσει γιατί – σύμφωνα με την πλέον γλαφυρή διατύπωση – είμαστε μπροστά στον «ρωσικό χειμώνα» της κυβέρνησης. Τα μέτωπα είναι πολλά. Και αυτό ήδη φαίνεται από τους ελιγμούς και τις επιφυλάξεις του ΠΑΣΟΚ και της ΔΗΜΑΡ.

Το νέο μεγάλο πρόβλημα της συγκυβέρνησης, μετά τα εργασιακά, λέγεται φορολογικό. Εδώ ναυάγησαν όλες οι κυβερνήσεις από το 2010 και μετά. Οι πρώτες τριβές μεταξύ ΠΑΣΟΚ, ΔΗΜΑΡ και υπουργείου Οικονομικών εκδηλώθηκαν ήδη. Ωστόσο, το ζήτημα είναι άλλο. Τι θα γίνει αν, δεδομένης της πίεσης που δέχεται η κοινωνία και του βάθους της ύφεσης, αρχίσουν οι πολίτες να μην πληρώνουν τους λογαριασμούς της Εφορίας; Οχι σε λογική κινήματος τύπου Δεν Πληρώνω. Αλλά γιατί δεν έχουν να πληρώσουν;

Με άλλα λόγια, μια στάση πληρωμών των νοικοκυριών που προκύπτει από αντικειμενικούς λόγους και δημιουργεί για τα δημόσια έσοδα μια κατάσταση αντίστοιχη με αυτή που αντιμετωπίζει η ΔΕΗ με τους απλήρωτους λογαριασμούς. Ηδη το ΠΑΣΟΚ έχει επιλέξει τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά ως ένα από τα μέτωπα όπου θέλει να διαφοροποιηθεί από την κυβέρνηση. Στη Νίκης, πάντως, σηκώνουν τους ώμους. «Τίποτε δεν μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτό. Θα πληρώνει όποιος έχει. Pay as you go – πληρώνεις προοδευτικά και βλέπουμε». Θα γίνουμε, δηλαδή, εκτός από έθνος φοροφυγάδων και έθνος φοροοφειλετών.  

Ενα δεύτερο στοιχείο προβληματισμού είναι ότι όλη η κυβέρνηση δεν λειτουργεί στους ίδιους ρυθμούς. Υπάρχει το δίδυμο Σαμαράς – Στουρνάρας, υπάρχουν και οι υπόλοιποι. Ουδείς αμφισβητεί ότι ο Πρωθυπουργός είναι εργασιομανής και μένει έως μετά τα μεσάνυχτα ή ότι ο υπουργός Οικονομικών έχει κάθε διάθεση να αναλάβει όλο το πολιτικό κόστος. Ετσι, όμως, δεν βγαίνει το πράγμα. Οι μεταρρυθμίσεις προϋποθέτουν ένα πιο αποκεντρωτικό μοντέλο δουλειάς – κάτι που προς στιγμήν δεν φαίνεται.

Ανησυχίες προκαλεί και η κατάσταση στη Βουλή, όπου πληθώρα περιπτώσεων – από την Γκερέκου έως τον Ταμήλο – δείχνουν ότι έχει χαθεί η κοινοβουλευτική πειθαρχία. Ως πρόεδρος της Βουλής, ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης φαίνεται να έχει συνειδητά επιλέξει να μην κάνει τον επιλοχία της συμπολίτευσης. Από εκεί και κάτω επικρατεί το χάος. Το ευχάριστο είναι ότι το ΠΑΣΟΚ και η ΔΗΜΑΡ φαίνεται να έχουν σταθεροποιηθεί κάπως στο 26 και το 14 αντιστοίχως. Και επειδή οι αριθμοί είναι μικροί, τα αντίστοιχα κοινοβουλευτικά επιτελεία είναι σε επαγρύπνηση. Συνολικά όμως επικρατεί εικόνα επικίνδυνης χαλάρωσης. Αυτό αυξάνει το κίνδυνο ενός κοινοβουλευτικού ατυχήματος στην περίπτωση μιας αμφιλεγόμενης ιδιωτικοποίησης ή ενός νομοσχεδίου που συναντά αντιδράσεις.

Δεν είναι κάτι που ανησυχεί το Μαξίμου, όπου το αυτί τους δεν ιδρώνει. Εκεί εκτιμούν ότι «ο φόβος των εκλογών φυλάει τα έρημα». Είναι ένας λόγος για τον οποίο κάποιοι υποστηρίζουν ότι το 2013 είναι δίδυμη χρονιά του 1998. Τότε επιχειρούσαμε να μπούμε στην ΟΝΕ, αλλά το πράγμα δεν φαινόταν καθόλου σίγουρο. Τώρα υποτίθεται ότι δεν βγαίνουμε από την ΟΝΕ, αλλά το πράγμα δεν φαίνεται και εντελώς εξασφαλισμένο. Και τότε και τώρα είχαμε κυβερνήσεις αποφασισμένες όχι όμως ισχυρές. Η κυβέρνηση Σημίτη είχε να αντιμετωπίσει εσωκομματική αντιπολίτευση στη Βουλή. Η κυβέρνηση Σαμαρά έχει τρεις εταίρους και απείθαρχους βουλευτές. Και τότε όπως και τώρα τα νούμερα αποτελούν ανηφόρα και οι παρεμβάσεις συναντούν μεγάλες αντιστάσεις. Το 1998, ο πρώτος γύρος ιδιωτικοποιήσεων και ανασυγκροτήσεων στις τράπεζες προκάλεσε κλωτσοπατινάδες και τα περίφημα ξεβρακώματα, αλλά προχώρησε. Τώρα η ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών φαίνεται δύσκολη έως αδύνατη άσκηση. Οι παραλληλισμοί δεν έχουν τέλος. Αυτό που πρέπει να συγκρατήσει κανείς είναι ότι όπως και το 1998 έτσι και το 2013 θα είναι κομβική χρονιά, υπό την έννοια ότι η χώρα θα πάει πάνω ή κάτω. Στασιμότητα δεν νοείται.