Τα λάθη και οι συνέπειες του Μνημονίου

Η αντιμεταρρύθμιση του Καραμανλή

Το διάστημα 1996-2004, σημειώνει ο Κώστας Σημίτης, η Ελλάδα είχε μέσο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης περίπου 3,5% του ΑΕΠ. Σε σχέση με το παρελθόν ήταν μια αλλαγμένη, δυναμική χώρα, που προφανώς χρειαζόταν συνεχώς μεταρρυθμίσεις, σε μια πορεία που θα προχωρά την ενοποίησή της με την Ευρώπη, όχι μόνο οικονομικά αλλά και θεσμικά. Εκτιμά ωστόσο ότι η ΝΔ κάθε άλλο παρά μεταρρυθμιστική διάθεση επέδειξε. Κατά τη γνώμη του, η διακυβέρνηση Καραμανλή, «σήμανε την έναρξη μιας περιόδου όπου κοινοτικοί περιορισμοί, μακροοικονομικοί κανόνες αλλά και στοιχειώδεις υποχρεώσεις ελέγχων έπαψαν να ισχύουν». Σύμφωνα με τον πρώην πρωθυπουργό, η ΝΔ προσπάθησε να ταυτίσει τη διακυβέρνησή της με μια εικόνα ευμάρειας, την οποία δεν δικαιολογούσαν οι δυνατότητες της χώρας. Και αυτό που αποκλήθηκε «ήπια προσαρμογή», μεταφράστηκε σε «περιορισμένες παρεμβάσεις πελατειακού χαρακτήρα. Ανταποκρινόταν έτσι στις προσδοκίες των ψηφοφόρων που επιδίωκαν ρυθμίσεις προς όφελός τους, π.χ. πρόωρες συνταξιοδοτήσεις, ειδικές φορολογικές τακτοποιήσεις, ελάφρυνση των οφειλών τους προς τα ασφαλιστικά ταμεία και, βέβαια, διορισμούς». Η προσωπική συνέντευξη, μέσω της οποίας υπολογίζεται ότι διορίστηκαν από τις κυβερνήσεις Καραμανλή περισσότεροι από 150.000 νέοι δημόσιοι υπάλληλοι, ήταν η κερκόπορτα που ακύρωσε έναν αδιάβλητο και δίκαιο θεσμό όπως το ΑΣΕΠ. Το εμβληματικό αυτής της νοοτροπίας Σώμα Αγροφυλακής που συγκροτήθηκε, και στελεχώθηκε με προσληφθέντες από το παράθυρο, ήταν περιττό. Η εγκατάλειψη των μεταρρυθμίσεων μαζί με τη συνέχιση των παροχών αύξησε δραστικά τα ελλείμματα και το χρέος. «Είναι ενδεικτικό», σημειώνει, «ότι το σύνολο των μισθών του Δημοσίου αυξήθηκε, την πενταετία 2004-2009, κατά 12,4 δισ. ευρώ (2,5% του ΑΕΠ), ενώ την οκταετία 1996-2003, της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ [υπό τον Σημίτη], είχε αυξηθεί κατά 9,61 δισ. ευρώ (0,7% του ΑΕΠ)».

Κάπως έτσι, το κράτος διολίσθησε προς τον δημοσιονομικό εκτροχιασμό, σε ένα έλλειμμα που μετά την εκλογική ήττα της ΝΔ μετρήθηκε στο αστρονομικό 15,5%.

Η αβάσταχτη ελαφρότητα της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ

Η διακυβέρνηση της χώρας από το ΠΑΣΟΚ, που κέρδισε εύκολα τις εκλογές τον Οκτώβριο του 2009, κατά τον Κώστα Σημίτη βαρύνεται από μεγάλο διάστημα «άρνησης της πραγματικότητας». Οι προεκλογικές εξαγγελίες του Γιώργου Παπανδρέου, το «λεφτά υπάρχουν», βάρυναν περισσότερο το πρώτο διάστημα της διακυβέρνησής του από τις ενδείξεις και τις συνεχείς προειδοποιήσεις του εκτροχιασμού που ερχόταν. Εκτός όλων των άλλων, σύμφωνα με τον Κώστα Σημίτη, ο Γιώργος Παπανδρέου επαφιόταν στις συμβουλές που του έδιναν σοβαροί καθηγητές που όμως αγνοούσαν το ευρωπαϊκό πλαίσιο, αδιαφορώντας να αξιοποιήσει στελέχη που είχαν βαθιά και μακρά εμπειρία χειρισμών των ευρωπαϊκών θεμάτων. Από ημέρα σε ημέρα, από σύνοδο σε σύνοδο και από τηλεφωνική συνεννόηση σε διά ζώσης συναντήσεις με πρωθυπουργούς κρατών και με κοινοτικά στελέχη, η χώρα βυθιζόταν ολοένα και περισσότερο. Ο πρώην πρωθυπουργός εκτιμά ως εξής τις επιλογές Παπανδρέου:

«Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ μετά το 2009 διέθετε την εμπειρία συνεννόησης με την Ενωση. Απέφυγε όμως τη συνεργασία. Εμφανίστηκε αμφίθυμη απέναντι στην ευρωπαϊκή σύμπραξη. Πίστευε ότι έχει την ικανότητα να τα καταφέρει μόνη της. Θεωρούσε ότι η προσφυγή στην Ενωση θα παρενέβαλλε εμπόδια στην εφαρμογή του προγράμματός της. Ηθελε να χειριστεί τα διάφορα θέματα χωρίς τους περιορισμούς που απέρρεαν από το Σύμφωνο Σταθερότητας και την επιτήρηση της χώρας. Οι κρούσεις προς το ΔΝΤ στο τέλος του 2009, και οι συνεννοήσεις με τον υπουργό Οικονομικών των ΗΠΑ, υποδήλωναν την επιθυμία της να προσδιορίσει έναν δρόμο χωρίς ευρωπαϊκές οδηγίες. Αλλά και αργότερα, όταν η συνδρομή της Ενωσης αποδείχθηκε αναπόφευκτη, ακολούθησε μια τακτική επαφών στην οποία η Γαλλία είχε κεντρικό ρόλο, υποβαθμίζοντας έτσι τις σχέσεις της με άλλες χώρες. Διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους κεντρικούς παίκτες της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν είναι χρήσιμες. Η κυβέρνηση δεν συγκεκριμενοποίησε στις επαφές αυτές τις κυβερνητικές επιδιώξεις της. Θέμα της ήταν η ηθική στήριξη της χώρας, η ανάγκη συμπαράστασης και όχι ο σχεδιασμός της αναγκαίας μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης. Επανειλημμένα τονίστηκε από τον πρωθυπουργό ότι δεν επιθυμεί βοήθεια, και από τους συνομιλητές του ότι δεν ζητήθηκε βοήθεια. Χάθηκε έτσι πολύτιμος χρόνος διερεύνησης και διαπραγμάτευσης. […] Η διαπραγμάτευση, όταν έγινε, ακολούθησε μεθόδους ασυνήθιστες για την Ενωση. Κύριοι διαπραγματευτές εκ μέρους της Ελλάδας ήταν ο πρωθυπουργός και ο υπουργός Οικονομικών. Δεν υπήρχε ένα επιτελείο πρώτης γραμμής στελεχών για να προετοιμάζει το έδαφος μαζί με τα επιτελεία του Νικολά Σαρκοζί ή της Ανγκελα Μέρκελ, με συζητήσεις, σχέδια, εναλλακτικές προτάσεις, έρευνα των στοιχείων. […] Σε σημαντικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ενωσης  η παρουσία της Ελλάδας ήταν υποτονική. Οι εκπρόσωποί της […] δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τους ευρωπαίους συναδέλφους τους, που επί χρόνια συμμετείχαν σε διαπραγματεύσεις. […] Αρνητικά επέδρασε και ο έως τότε επικοινωνιακός λόγος της κυβερνητικής παράταξης. Ηταν στο εσωτερικό διθυραμβικός για την προσπάθειά της, και καταγγελτικός για τις χώρες που παρενέβαλλαν εμπόδια. Το εσωτερικό ακροατήριο σχημάτισε την εντύπωση ότι όλα πηγαίνουν καλά, και τα πισωγυρίσματα οφείλονταν είτε στην απροθυμία ορισμένων κρατών να βοηθήσουν την Ελλάδα είτε στη συνεχή κερδοσκοπία εις βάρος της χώρας. Το εξωτερικό ακροατήριο παρακολουθούσε αυτούς τους επικοινωνιακούς χειρισμούς και αναρωτιόταν αν εργαζόμασταν με τη σοβαρότητα  που απαιτούσε το πρόβλημα».

Γιατί διαψεύστηκαν όλες οι προβλέψεις του Μνημονίου

Ο Κώστας Σημίτης εξαρχής έχει επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα του Μνημονίου, μάλιστα το χαρακτηρίζει «φάρμακο με επικίνδυνες παρενέργειες». Μια χώρα όπως η Ελλάδα, με υπερβολικό δημόσιο χρέος και αδυναμία δανεισμού λόγω του απαγορευτικού ύψους των επιτοκίων από τη διεθνή τραπεζική αγορά, χρειαζόταν με κάποιον τρόπο να περιορίσει το δημοσιονομικό έλλειμμα το συντομότερο δυνατόν για να πάψει να αυξάνεται το χρέος. Ο στόχος, η επιστροφή της χώρας τάχιστα στις αγορές, προκειμένου να μην αποτελεί βάρος για άλλα κράτη, εκτιμήθηκε ότι είναι δυνατός με τη συνταγή της επιτήρησης και των αναδιαρθρώσεων που συμφωνήθηκαν.

Για να γίνει δυνατό κάτι τέτοιο, για να πετύχει δηλαδή η συνταγή της βίαιης δημοσιονομικής εξυγίανσης, πρέπει να κριθεί ότι είναι βιώσιμο το χρέος. Οι εκπρόσωποι της χώρας στη διαπραγμάτευση δεν είχαν αποκρυσταλλωμένη άποψη ούτε αν αυτό ήταν δυνατό ούτε πώς, εμπιστεύθηκαν λοιπόν την τρόικα που έκρινε ότι το ελληνικό χρέος είναι βιώσιμο. Στην πορεία η κρίση εκείνη αποδείχθηκε λανθασμένη. Αλλά γιατί;

Σύμφωνα με τον Κώστα Σημίτη, «οι προβλέψεις του Μνημονίου δεν ήταν ρεαλιστικές. Η κύρια επιδίωξή του – η μείωση του ελλείμματος – προϋπέθετε […] μια εξοικονόμηση πόρων ύψους 18% του ΑΕΠ περίπου, μέχρι το τέλος του 2013. Τέτοιου μεγέθους μειώσεις δεν είναι δυνατές σε ένα κράτος ενταγμένο στον κύκλο των ανεπτυγμένων χωρών. Η πείρα διδάσκει ότι η προσπάθεια συμπίεσης εισοδημάτων και δαπανών σε τόσο μεγάλη έκταση προκαλεί τις έντονες αντιδράσεις των πολιτών, που ματαιώνουν την επιδιωκόμενη “προσαρμογή”. Εξωπραγματική ήταν και η πρόβλεψη επιστροφής στις αγορές το 2012. Οπως αποδείχθηκε από το δεύτερο Μνημόνιο, η σωστή πρόβλεψη θα έπρεπε να διαπιστώνει ότι το χρέος δεν είναι βιώσιμο και χρειάζεται αναδιάρθρωση του χρέους για να επανέλθει η Ελλάδα στις αγορές το 2020, έπειτα από μία δεκαετία συνεχούς αυστηρής λιτότητας. […] Απτή απόδειξη των εσφαλμένων προβλέψεων ήταν οι εκτιμώμενες επιπτώσεις των μέτρων στην ανάπτυξη. Η πρόβλεψη ήταν ότι στα χρόνια 2009 έως και 2012 ο ρυθμός μείωσης του ΑΕΠ θα έφτανε συνολικά το 7,5% του ΑΕΠ. Εφτασε, όμως, περίπου το 23%. Η ύφεση ήταν τριπλάσια της προβλεπόμενης. Οταν η ύφεση ξεπερνά το 20% μέσα σε τέσσερα χρόνια, χρειάζεται καιρός για να επανέλθει η οικονομία σε σταθερούς ανοδικούς ρυθμούς. Το δεύτερο Μνημόνιο προέβλεπε ότι θα υπάρξει ανάκαμψη το 2014 και όχι το 2012, όπως αναφερόταν στο πρώτο. Είναι όμως πιθανό και αυτή η πρόβλεψη να μην πραγματοποιηθεί».

Για ποιους λόγους απέτυχε το Μνημόνιο; Υποτίμησε ορισμένα εμπόδια, εκτιμά ο Κώστας Σημίτης. Πρώτο και ουσιαστικό, ένας σοβαρός μηχανισμός υλοποίησης, κάτι που στην Ελλάδα με τους συγκεκριμένους διοικητικούς μηχανισμούς και την τεράστια έκταση της φοροδιαφυγής είναι εμπόδιο ανυπέρβλητο. Εμπόδιο ήταν και η έλλειψη στοιχείων ώστε να σχεδιαστούν με ακρίβεια και στόχευση τα όποια μέτρα. Εκτός των άλλων, το πιο ισχυρό εμπόδιο, κατά τον Κώστα Σημίτη, ήταν το διαρθρωτικά θεμελιωμένο «σύστημα πολιτικής και διοίκησης, το πελατειακό-συντεχνιακό, που απέρριπτε τον οικονομικό ορθολογισμό, τον έλεγχο των δαπανών, την πολιτική σταθερότητας που εξασφαλίζει ανάπτυξη και αλληλεγγύη». Ο πρώην πρωθυπουργός παραδέχεται ότι έχουν δίκιο όσοι σημειώνουν πως το σύστημα αυτό οικοδομούνταν επί δεκαετίες, «με τη συμπαράσταση των πολιτικών κομμάτων και του έντονου λαϊκισμού που καλλιεργούσαν».

Τα λάθη τού χθες και το δύσκολο αύριο

Με τη μέθοδο που έως τώρα έχει αναλυτικά περιγραφεί, συνεχίζει ο Κώστας Σημίτης την καταγραφή και την ανάλυση των περιστατικών που ακολούθησαν. Ορισμένες από τις επισημάνσεις του:

– Η κυβέρνηση Παπανδρέου συνέχισε τις παλινωδίες και με υπουργό Οικονομικών τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Υπήρξε ανέτοιμη και αδυνατούσε να δει μακροπρόθεσμα τις προτάσεις των εταίρων για κούρεμα του χρέους. Η αιφνιδιαστική ανακοίνωση στις 31 Οκτωβρίου 2011 από τον Γιώργο Παπανδρέου της πρόθεσής του για την προκήρυξη δημοψηφίσματος εκτιμάται πολιτικά ως «ανεπίτρεπτη επιπολαιότητα» που επιτάχυνε την αποχώρησή του. Η κυοφορία, επί πενθήμερο, του προσώπου που θα ήταν επικεφαλής της νέας κυβέρνησης, σημειώνεται ότι προκάλεσε δυσαρέσκεια στο εσωτερικό και επιδείνωση της εικόνας της χώρας στην Ευρώπη.

– Ο Λουκάς Παπαδήμος ήταν η καταλληλότερη επιλογή και για το κύρος του και για τις γνώσεις του και για την αποφασιστικότητά του. Υπονομεύθηκε από τα κομματικά αλισβερίσια των συνεργαζόμενων κομμάτων.

– Το δεύτερο Μνημόνιο επιβεβαίωσε πανηγυρικά την αποτυχία του πρώτου.

– Τα αποτελέσματα των διπλών πρόσφατων εκλογών εκτιμώνται ως ένδειξη οργής και απόρριψης του πολιτικού συστήματος. Αλλά το εκλογικό σώμα δεν αμφισβήτησε την ευρωπαϊκή επιλογή της Ελλάδας. Εκδήλωσε όμως δυσαρέσκεια από τον χειρισμό της σχέσης μας με την Ενωση, τόσο από τις ελληνικές κυβερνήσεις όσο και από τα ευρωπαϊκά όργανα.

– Η νέα τρικομματικής στήριξης κυβέρνηση, υπό τον Αντώνη Σαμαρά με υπουργό Οικονομικών τον Γιάννη Στουρνάρα, «έδειξε από την πρώτη στιγμή αποφασιστικότητα και συναίσθηση ότι δεν υπάρχουν περιθώρια καθυστερήσεων». Η τακτική που ακολούθησε «στην πρώτη φάση επανασύνδεσης της σχέσης μας με την ευρωζώνη απέδωσε». Αλλά, στο μεταξύ, η Ελλάδα δεν έχει κύρος στην Ευρώπη ούτε και πειθώ. Εχει περιθωριοποιηθεί. Χρειάζεται «δουλειά, σύστημα, συνέπεια και επιμονή» για να ξανακερδίσει την απήχησή της. «Ο δρόμος για τη λύση των προβλημάτων θα είναι μακρύς».