Εγώ και ο γιατρός μου

Ο σχολιασμός των συνεντεύξεων της σειράς, ως ένα είδος μαθήματος, φαίνεται να επιβεβαιώνεται συνεχώς. Αξίζει να προσέξουμε πόσα στοιχεία μιας ιδεώδους ανθρώπινης, επιστημονικής, κοινωνικής και εντέλει ηθικής συμπεριφοράς αναδύονται στη σημερινή συνομιλία του καρδιοχειρουργού και πρώην διευθυντή του Ωνασείου Πέτρου Αλιβιζάτου με τη Ζωή Κωσταρίδη, μια νέα γυναίκα που εργάστηκε, όσο εργάστηκε, ως γραμματέας και που σήμερα – όπως λέει χαρακτηριστικά – μεγαλώνει το παιδί της. Σε μια εποχή που μας πιέζει πανταχόθεν απάνθρωπα και καταλυτικά μια μαυρίλα, η έννοια του παραδείγματος είναι η μόνη που μπορεί να εμπνεύσει κάποια αλώβητη αισιοδοξία. Με το να έχει συκοφαντηθεί το «παράδειγμα» σε εποχές ολοκληρωτικές, πολιτικής ή στρατιωτικής χούντας, καθώς το μετέρχονται ύποπτοι κρατικοί παράγοντες εξευτελίζοντας ακόμη και υψηλά εθνικά πρότυπα, τρομάζουμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη αυτή. Η, ακόμη χειρότερο, δεν μπορούμε να τη συστήσουμε σε νεότερους ανθρώπους. Οταν όμως το παράδειγμα ανασαίνει σε χώρους καθημερινούς και ακριβούς όπως σε έναν άνθρωπο της διπλανής πόρτας ή σε έναν επιστήμονα, έχουμε υποχρέωση άφοβα όχι μόνο να το χρησιμοποιούμε αλλά και να το υπογραμμίζουμε. Οταν η πολιτική μάς κάνει να αποστρέφουμε το πρόσωπό μας και έχει διαχωριστεί τόσο η ίδια όσο και οποιαδήποτε άλλη ηγεσία από την έννοια του παραδείγματος, τι θα μας απομείνει τελικά αν καταργήσουμε σαρκαστικά ως παράδειγμα και τη συμπεριφορά του διπλανού μας, είτε επιστήμονας είτε ένας άγνωστος ιδιώτης είναι αυτός;      

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Τι είναι αυτό, κυρία Κωσταρίδη, που αν και για σας υπήρξε μια καθημερινότητα, σας μεταβάλλει για τους άλλους σε εξαιρετική περίπτωση;

ΖΩΗ ΚΩΣΤΑΡΙΔΗ: Αυτό που μου συνέβη το περιγράφουν όλοι ως ένα θαύμα. Eκανα μεταμόσχευση καρδιάς το 2004, στα 30 μου χρόνια. Eχω το πρόβλημα από τα 13 μου, τα πρώτα όμως συμπτώματα της αρρώστιας άρχισαν να εμφανίζονται στα 20 μου χρόνια. Διατατική μυοκαρδιοπάθεια. Η καθημερινότητά μου για δέκα χρόνια υπήρξε πολύ σκληρή. Να φανταστείτε ότι ακόμη και για να ντυθώ μου έπαιρνε γύρω στη μία ώρα. Είχα φτάσει στο τελικό στάδιο της καρδιακής ανεπάρκειας, δεν υπήρχε άλλη λύση παρά η μεταμόσχευση. Δεν μπορούσα όμως να υπολογίσω το μέγεθος του θαύματος που συνιστά η μεταμόσχευση. Να φανταστείτε ότι όταν έμπαινα στο χειρουργείο ρωτούσα τον γιατρό, τον κ. Μαγγίνα, αν θα συνέχιζα να ζω όπως ζούσα με την παλιά μου την καρδιά. Μου είπε, «ξέχασέ τα όλα, θα ζεις όπως όλοι οι κανονικοί άνθρωποι». Μου πήρε καιρό για να καταλάβω, ενώ είχα μεταμοσχευθεί, ότι η καρδιά μου είναι πια μια γερή καρδιά και ότι ζω φυσιολογικά όπως οι άλλοι άνθρωποι.

Θ.Ν.: Κύριε Αλιβιζάτο, όταν μου μιλήσατε για την κ. Κωσταρίδη, πριν από τη συνέντευξη, μου είπατε ότι πρόκειται για εξαιρετική και σπάνια περίπτωση.

ΠΕΤΡΟΣ ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ: Η περίπτωση της κ. Κωσταρίδη δεν είναι ασυνήθιστη ως πάθηση. Ασυνήθιστη ή μάλλον εντελώς σπάνια την κάνει η αποφασιστικότητά της μετά τη μεταμόσχευση να γίνει μητέρα. Παράκουσε τις συστάσεις των γιατρών που την αποτρέπαμε να μπει σε αυτή την καινούργια περιπέτεια καθώς θα έπρεπε να αλλάξει τα φάρμακα της ανοσοκαταστολής, τα φάρμακα δηλαδή που κρατάνε ζωντανή την καινούργια της καρδιά. Υπήρχε φόβος να διαταραχθεί αυτή η ισορροπία και να υπάρξει κάποιο καταστροφικό σύμπτωμα. Να γίνει οξεία απόρριψη και να χάσει την καρδιά της, δηλαδή τη ζωή της. Τόσο απλά. Οταν είσαι γιατρός ενός νέου ανθρώπου αυτό που μετράει πάνω από όλα είναι η ασφάλεια του ασθενούς. Η κ. Κωσταρίδη όμως με εντονότατο το αίσθημα της μητρότητας αποφάσισε να μην ακολουθήσει τις συστάσεις μας και να ρισκάρει. Και όπως όλοι γνωρίζουμε, ο τολμών νικά.

Θ.Ν.: Τι σας έκανε, κ. Κωσταρίδη, να αναλάβετε αυτό το ρίσκο;

Ζ.Κ.: Η επιθυμία μου να γίνω μητέρα ήταν πολύ μεγαλύτερη σε σχέση με τον φόβο. Οταν συνειδητοποίησα ότι είμαι έγκυος φοβήθηκα και μάλιστα πάρα πολύ. Οσο όμως παρακολουθούσα την πορεία της εγκυμοσύνης να εξελίσσεται ομαλά τόσο περισσότερο μεγάλωνε η δύναμή μου και πίστευα βαθιά μέσα μου ότι όλα θα πάνε καλά.

Θ.Ν.: Σας έχει συμβεί, κ. Αλιβιζάτο, στον βαθμό που έχετε κάνει εκατοντάδες μεταμοσχεύσεις, να συναντήσετε μια ανάλογη περίπτωση;

Π.Α.: Σε άνδρα όταν ήμουν στην Αμερική. Σημειωτέον ότι ήταν παντρεμένος με Ελληνίδα δεύτερης γενιάς, χριστιανή ορθόδοξη, ενώ ο ίδιος ήταν καθολικός και είχε διατελέσει πεζοναύτης. Χάλασε όμως η καρδιά του και χρειάστηκε να κάνει μεταμόσχευση. Είχε γυρίσει λοιπόν, πεζοναύτης και καθολικός, και είχε γίνει στο μεταξύ ιδιωτικός υπάλληλος και χριστιανός ορθόδοξος. Μετά λοιπόν τη μεταμόσχευση έκαναν παιδί, κορίτσι, που το έχω μάλιστα βαφτίσει.

Θ.Ν.: Είναι εξίσου απαγορευτικό για έναν άνδρα να κάνει παιδί μετά τη μεταμόσχευση;

Π.Α.: Οχι, χρειάζεται απλώς να κόψει μερικά φάρμακα για κάποιο χρονικό διάστημα. Αλλά δεν έχει σχέση ούτε κατά διάνοια με το ρίσκο που αναλαμβάνει μια γυναίκα.

Θ.Ν.: Γνωρίζουμε όλοι, κ. Κωσταρίδη, ότι υπάρχει ένα «πρωτόκολλο» εχεμύθειας και δεν αποκαλύπτεται η ταυτότητα του ανθρώπου που ο μεταμοσχευόμενος έχει πάρει την καρδιά του. Εσείς γνωρίζετε σε ποιον ανήκε η καρδιά σας;

Ζ.Κ.: Μετά τη δημοσιότητα που πήρε η γέννηση του γιου μου ως ιδιαίτερου περιστατικού, με πλησίασε ο αδελφός του δότη και τότε έμαθα το τι και το πώς, όλη την αλήθεια. Τους κάλεσα τόσο τον ίδιο όσο και την οικογένειά του στη βάφτιση του γιου μου, τους γνώρισα μάλιστα και τον κ. Αλιβιζάτο. Στον γιο μου έδωσα το όνομα του παλικαριού που πήρα την καρδιά του, τον έλεγαν Αργύρη. Η ώρα της βάφτισης υπήρξε για μένα πολύ συγκινητική όπως και για όλη την οικογένεια του δότη. Δεν χρειάστηκε να πούμε σχεδόν τίποτα, τα λέγαμε όλα με τα μάτια.

Θ.Ν.: Κύριε Αλιβιζάτο, έχετε εξειδικευτεί στις μεταμοσχεύσεις από την αρχή της σταδιοδρομίας σας;

Π.Α.: Κατ’ αρχάς η εκπαίδευση είναι τέτοια που πρέπει να αρχίσεις κάνοντας γενική χειρουργική. Προσωπικά είχα την τύχη – ατυχία να εκπαιδευτώ εδώ και να επαναλάβω την εκπαίδευσή μου στην Αμερική, έχω ασκηθεί δύο φορές. Εχω εκπαιδευτεί για είκοσι χρόνια, ενώ για άλλους καρδιοχειρουργούς χρειάζονται περίπου δέκα. Πρώτα κάνεις γενική χειρουργική, μετά κάνεις καρδιοχειρουργική και μετά εξειδικεύεσαι στις μεταμοσχεύσεις. Οπως είναι γνωστό, ελάχιστοι εξειδικεύονται σε αυτό τον κλάδο, σε αυτή την υποειδικότητα. Προσωπικά είχα την τύχη να ασκηθώ και να δουλέψω κάτω από τον πατέρα των μεταμοσχεύσεων στην Αμερική, τον Ρίτσαρντ Λάουερ. Πρόκειται για τον γενικά παραδεδεγμένο στον επιστημονικό κόσμο, γιατί για τα περιοδικά μεγάλης κυκλοφορίας που αγοράζονται στα σουπερμάρκετ, ο ήρωας των μεταμοσχεύσεων είναι ο Κρίστιαν Μπάρναρντ. Ο Ρίτσαρντ Λάουερ ασχολείται με τη μεταμόσχευση καρδιάς σε σκύλους από το 1958, μαζί με τον Νόρμαν Σαμγουέι, που υπήρξε ο πραγματικός chairman στην Καλιφόρνια στο μεγάλο νοσοκομείο του Στάνφορντ. Μαζί ξεκίνησαν τις μεταμοσχεύσεις και μαζί πέτυχαν να επιβιώσει η πρώτη σειρά από σκύλους που τους έγινε μεταμόσχευση. Μέχρι τότε δεν είχε ξαναγίνει να βγάζεις την καρδιά ενός σκύλου, να του βάζεις μια άλλη και το ζώο να ζει.

Θ.Ν.: Κυρία Κωσταρίδη, υπήρξε φόβος να μεταφερθούν στο μωρό τα δικά σας προβλήματα;

Ζ.Κ.: Οχι γιατί μου είχαν πει οι γιατροί ότι η ασθένειά μου δεν είναι κληρονομική. Την απέκτησα όταν ήμουν μικρή, προφανώς από κάποιο ιό.

Π.Α.: Πρόκειται για έναν ιό που εντοπίζεται στην καρδιά, την καταστρέφει και με την πάροδο των χρόνων έρχονται τα αποτελέσματα. Να μην μπορείς να κουνηθείς, να μην μπορείς να αναπνεύσεις, να μην μπορείς να ανέβεις μια σκάλα, να μην μπορείς να ντυθείς, να μην μπορείς να κάνεις τίποτα.

Θ.Ν.: Το ξεχνάει κανείς ότι έχει μια καρδιά που δεν είναι δική του;

Ζ.Κ.: Είναι αναπόφευκτο στη διάρκεια μιας ζωής οκτώ χρόνων τώρα, αφού ζεις φυσιολογικά μια καλή ζωή, να νομίζεις συχνά ότι η καρδιά είναι δική σου, ότι έχεις γεννηθεί με αυτή. Αλλά μετά συνέρχεσαι και λες, «η καρδιά αυτή είναι του Αργύρη, χρειάζεται να την προσέχω ως κάτι πολύτιμο». Σε γενικές γραμμές, δεν το ξεχνάς ποτέ.

Π.Α.: Γενικά οι ασθενείς που έχουν μεταμοσχευθεί στην καρδιά έχουν πάψει να είναι ασθενείς. Είναι πολύ υγιέστεροι σε σχέση με εμάς. Αν μη τι άλλο, έχουν διανύσει πολύ λιγότερα μίλια από ό,τι έχουμε διανύσει οι υπόλοιποι και οι πιθανότητες να ζήσουν περισσότερο είναι σε σημαντικό βαθμό πολύ μεγαλύτερες. Μάλιστα λίγο μετά τη μεταμόσχευση αναφέρονται στην «καρδιά μου», δεν λένε «η καρδιά του» ή «η καρδιά της», ανάλογα με το φύλο του δότη. Είναι κάτι που μου έχει κάνει εντύπωση από την αρχή που ασχολήθηκα με τις μεταμοσχεύσεις.

Θ.Ν.: Ποια ήταν η μεγαλύτερή σας δυσκολία στα πριν από τη μεταμόσχευση χρόνια;

Ζ.Κ.: Το ότι δεν μπορούσα να κάνω ένα σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Ημουν μια γυναίκα 29 χρόνων και δεν μπορούσα να πω ότι αύριο θα πάω εκεί. Η μεταμόσχευση εκτός από τη ζωή μου έδωσε ακριβώς αυτό, να μπορώ να κάνω σχέδια και όνειρα.

Θ.Ν.: Σε ποιο βαθμό αλλάζουν οι άνθρωποι που έχουν κάνει μεταμόσχευση καρδιάς;

Π.Α.: Ο άνθρωπος δεν αλλάζει, παραμένει ο ίδιος. Απλώς ανακαλύπτει την αξία που έχει η ζωή. Δεν μπορείς να πεις ότι ένας που υπήρξε τεμπέλης θα γίνει εργατικός, ή ένας που υπήρξε φιλόπονος θα γίνει τεμπέλης. Οι βασικές ιδιότητες του ανθρώπου δεν αλλάζουν, αλλάζει η θεώρηση της ζωής. Καταλαβαίνει πόσο κοντά έφτασε στον θάνατο και αναγνωρίζει μια άλλη αξία σε αυτό που ανοίγεται μπροστά του. Απειρες φορές έχω ακούσει τους μεταμοσχευμένους να λένε: «Ζω και απολαμβάνω την κάθε μέρα».

Θ.Ν.: Το προσδόκιμο ζωής των μεταμοσχευμένων είναι μεγαλύτερο;

Π.Α.: Ατελεύτητο. Ενας από τους πρώτους αρρώστους του Γιακούμπ, ένας Ουαλός, έζησε είκοσι πέντε χρόνια μετά τη μεταμόσχευση – και την είχε κάνει σε μεγάλη ηλικία. Μια άλλη ασθενής δική μου, στο Ντάλας, η Πόλα, μεταμοσχεύθηκε – επίσης σε μεγάλη ηλικία – το 1989 και ζει είκοσι τρία χρόνια μετά.

Θ.Ν.: Κυρία Κωσταρίδη, σε ποια ηλικία σκέφτεστε να πείτε στο παιδί σας ότι έχετε μεταμοσχευθεί;

Ζ.Κ.: Οταν αρχίσει να καταλαβαίνει, σκέφτομαι να του το πω σαν παραμύθι. Θέλω να καταλάβει τι έχει προηγηθεί και τι έχω περάσει για να έρθει στη ζωή, αλλά να μην το βαρύνω συναισθηματικά. Θέλω να του δώσω να καταλάβει τη σημασία που έχει στη ζωή μας η έννοια της προσφοράς.

Θ.Ν.: Και αν υπολογίσουμε ότι αργότερα θα διαβάσει και τη συνομιλία σας αυτή με τον κ. Αλιβιζάτο, ενδέχεται να την καταλάβει ακόμα καλύτερα.

Ζ.Κ.: Θα φυλάξω αυτή τη συνομιλία όπως έχω φυλάξει και όλα τα άλλα δημοσιεύματα που αφορούν τη γέννησή του.

Θ.Ν.: Και πόσο χρονών είναι σήμερα ο γιος σας;

Ζ.Κ.: Ενάμισι έτους.

Θ.Ν.: Κύριε Αλιβιζάτο, η μεταμόσχευση δεν είναι ένας βιασμός της φύσης;

Π.Α.: Οσο βιασμός είναι το να θεραπεύσουμε έναν καρκίνο ή το να αφαιρέσουμε σε κάποιον τη σκωληκοειδίτιδα και να μην τον αφήσουμε να πεθάνει από περιτονίτιδα. Πρόκειται για περιστατικό που έχει συμβεί πριν από τον πόλεμο και χάθηκε ένας πολύ γνωστός καθηγητής, γιατί ντρέπονταν οι βοηθοί του να του πουν ότι χρειάζεται να του κάνουν δακτυλική εξέταση και να βάλουν το δάχτυλό τους στον ποπό του.

Θ.Ν.: Ποια μπορεί να είναι η προοπτική για τις μεταμοσχεύσεις της καρδιάς;

Π.Α.: Το βασικό είναι πως αυτή τη στιγμή ό,τι και να γίνει δεν υπάρχει επάρκεια οργάνων. Οποιος τρόπος και αν επινοηθεί, δεν πρόκειται να έχουμε ποτέ επαρκή αριθμό μοσχευμάτων για τον πληθυσμό. Οι ανάγκες είναι τεράστιες, με αποτέλεσμα χιλιάδες να περιμένουν και χιλιάδες να πεθαίνουν χωρίς ποτέ να μεταμοσχευθούν. Επομένως, το πρώτο βήμα θα ήταν η δημιουργία οργάνων μηχανικής προέλευσης, κάτι που θα μας επέτρεπε να έχουμε τα μοσχεύματα όταν τα θέλουμε. Είναι όμως κάτι που θα άνοιγε τον ασκό του Αιόλου, γιατί όπως αντιλαμβάνεστε ένας που είναι ογδόντα χρόνων και έχει δυσκολία να παίξει τένις γιατί λαχανιάζει, ενδέχεται να πει: «Εχω πληρώσει την ασφάλειά μου τόσα χρόνια, θα μου βάλετε κι εμένα ένα μόσχευμα για να μπορώ να παίξω τένις». Ποιος θα του πει ότι δεν μπορεί να το κάνει επειδή είναι μεγάλος, αφού θα υπάρχουν πια πολλές καρδιές; Το κόστος όμως της υγείας όχι απλώς θα είναι απαγορευτικό ή θα εκτοξευθεί, θα διαλυθούν τα πάντα από πλευράς υγειονομικής περίθαλψης.

Θ.Ν.: Πώς αισθάνεστε να υπάρχετε μέσα στους προσωπικούς λογαριασμούς ή στις προσευχές τριακοσίων το λιγότερο ανθρώπων, όσος είναι ο αριθμός των ανθρώπων που έχετε μεταμοσχεύσει;

Π.Α.: Μπορεί να είναι και έτσι. Αν και προσωπικά το βλέπω ως μια εκπλήρωση αποστολής. Αν μου λέγατε, δηλαδή, πως και οι τριακόσιοι έχουν ξεχάσει ότι κάποτε κράτησα την καρδιά τους ή τον πνεύμονά τους στα χέρια μου δεν θα μου προκαλούσε ιδιαίτερη απογοήτευση. Ξέρω ότι οι άνθρωποι αυτοί αντιμετωπίστηκαν με τις διεθνείς ενδείξεις και προδιαγραφές όχι μόνο στην Αμερική αλλά και εδώ. Αυτό μου δίνει την ικανοποίηση ότι τα πράγματα έγιναν εδώ όπως αρμόζει στην Ελλάδα, την οποία εγώ πιστεύω. Γιατί ένα από τα κατ’ εξοχήν εξοργιστικά που άκουσα, όταν γύρισα για ένα μικρό διάστημα το 1975 στην Ελλάδα, ήταν ότι «στην ελληνική πραγματικότητα έτσι γίνονται τα πράγματα». Ελεγες, «μα πρέπει να γίνει αυτό», και άκουγες, «τι να σου κάνω, στην ελληνική πραγματικότητα δεν μπορεί να γίνει αυτό». Η μόνιμη δικαιολογία ήταν η ελληνική πραγματικότητα, ότι αυτό που θα γίνει θα είναι εξ ορισμού δεύτερης κατηγορίας. Δεν το δεχόμουν. Ανοιξα την πόρτα, την έριξα στα μούτρα του καθηγητή και σηκώθηκα κι έφυγα. Είμαι ευτυχής που το έκανα.