[Διαστάσεις] Η διεύρυνση των ευκαιριών

«Εχουμε αφήσει εδώ και καιρό πίσω μας τον 20ό αιώνα, αλλά δεν έχουμε μάθει ακόμη να ζούμε στον 21ο ή τουλάχιστον να σκεφτόμαστε μ’ έναν τρόπο που να του ταιριάζει. Αυτό δεν είναι τόσο δύσκολο όσο φαίνεται, καθώς η βασική ιδέα που κυριάρχησε στην οικονομία και την πολιτική κατά τον περασμένο αιώνα έχει ολοφάνερα εξαφανιστεί. Και η ιδέα αυτή είναι η προσέγγιση των σύγχρονων οικονομιών, ή οποιωνδήποτε οικονομιών, από τη σκοπιά είτε του καπιταλισμού είτε του σοσιαλισμού.

Ζήσαμε δύο πρακτικές προσπάθειες να πραγματοποιήσουμε αυτά τα συστήματα στην καθαρή τους μορφή: τις κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες σοβιετικού τύπου και την πλήρως απεριόριστη και ανεξέλεγκτη καπιταλιστική οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Η πρώτη μορφή κατέρρευσε τη δεκαετία του ’80 και μαζί της κατέρρευσαν τα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά πολιτικά συστήματα. Η δεύτερη καταρρέει μπροστά στα μάτια μας εν μέσω της μεγαλύτερης κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού από τη δεκαετία του ’30. Από ορισμένες απόψεις, η σημερινή κρίση είναι μεγαλύτερη από εκείνη, καθώς η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας δεν ήταν τότε τόσο προχωρημένη όσο σήμερα, και η κρίση δεν είχε πλήξει τη σχεδιασμένη οικονομία της Σοβιετικής Ενωσης. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο σοβαρές θα είναι οι συνέπειες της σημερινής παγκόσμιας κρίσης ούτε πόσο θα διαρκέσουν. Το βέβαιο είναι ότι σηματοδοτούν το τέλος του καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς που κατέκτησε τον πλανήτη και τις κυβερνήσεις του στα χρόνια μετά τη Μάργκαρετ Θάτσερ και τον πρόεδρο Ρίγκαν.

(…) Το μέλλον, όπως το παρόν και το παρελθόν, ανήκει σε μεικτές οικονομίες, όπου το δημόσιο και το ιδιωτικό πλέκονται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο μεταξύ τους. Πώς θα γίνει όμως αυτό; Ιδού το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν σήμερα όλοι, αλλά ιδιαίτερα οι αριστεροί. Κανείς δεν σκέπτεται σοβαρά την επιστροφή στα σοσιαλιστικά συστήματα σοβιετικού τύπου – όχι μόνο εξαιτίας των πολιτικών τους σφαλμάτων, αλλά και της αυξανόμενης στασιμότητας και αναποτελεσματικότητας των οικονομιών τους – χωρίς αυτό να μας κάνει να υποβαθμίζουμε τα εντυπωσιακά κοινωνικά και εκπαιδευτικά τους επιτεύγματα. Από την άλλη πλευρά, μέχρι την περυσινή έκρηξη της παγκόσμιας ελεύθερης αγοράς, ακόμη και τα σοσιαλδημοκρατικά ή άλλα μετριοπαθή αριστερά κόμματα στις πλούσιες χώρες του βόρειου καπιταλισμού και της Αυστραλασίας μιλούσαν όλο και περισσότερο για την επιτυχία του καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς. Πράγματι, από την πτώση της ΕΣΣΔ μέχρι σήμερα δεν μπορώ να σκεφτώ κανένα τέτοιο κόμμα ή ηγέτη που να χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό απαράδεκτο.

(…) Μια προοδευτική πολιτική δεν δοκιμάζεται στον ιδιωτικό, αλλά στο δημόσιο χώρο, το κριτήριο της επιτυχίας της δεν είναι μόνο η αύξηση του εισοδήματος και της ατομικής κατανάλωσης, αλλά η διεύρυνση των ευκαιριών. Και αυτό που ο Αμάρτια Σεν αποκαλεί “δυνατότητες” όλων μέσα από συλλογική δράση».

[Από άρθρο του Ερικ Χόμπσμπομ που δημοσιεύτηκε στην «Γκάρντιαν» στις 10 Απριλίου 2009]