Η Γουόλ Στριτ βοήθησε ευρωπαϊκά κράτη να καμουφλάρουν το δημόσιο χρέος τους

Ιανουάριος 1989. Το βελγικό υπουργείο Οικονομικών σε συνθήκες άκρας μυστικότητας ξεκινάει τις διαδικασίες για την πραγματοποίηση σειράς συμφωνιών swap: το σκεπτικό ήταν να δημιουργήσουν υποχρεώσεις σε ισχυρά νομίσματα με χαμηλό επιτόκιο, όπως το ελβετικό φράγκο και το γερμανικό μάρκο, ενώ παράλληλα επωφελούνταν από τα υψηλά επιτόκια σε ασθενή νομίσματα, όπως η ιταλική λίρα και η ισπανική πεσέτα. Με αυτό τον τρόπο ήλπιζαν ότι τα καθαρά κέρδη από τη διαφορά των επιτοκίων θα ήταν αρκετά μεγαλύτερη από τις αλλαγές στην ισοτιμία των ασθενών νομισμάτων. Αυτά τα κέρδη σκόπευαν να τα χρησιμοποιήσουν για τη μείωση του χρέους.

«Τα swaps που γίνονταν από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ονομάζονταν και cosmetics, κοσμητικά, επειδή γίνονταν για να ομορφαίνουν την εικόνα του χρέους», υποστηρίζει διεθνούς εμβέλειας έλληνας παράγοντας με πείρα στις αγορές.

«Εκτός από το στοιχείο κερδοσκοπίας, τα συγκεκριμένα swaps φαίνεται πως έχουν έναν κοσμητικό, αλλά ξεκάθαρα πολιτικό αβαντάζ. Οι πληρωμές από τα υψηλά επιτόκια των ασθενών νομισμάτων δημιουργούσαν άμεση θετική επίπτωση στο έλλειμμα, ενώ οι δυνητικές απώλειες λόγω των μεταβολών στις ισοτιμίες μπορούσαν κατά κάποιο τρόπο να κρυφτούν σε διαφορετικό σημείο του προϋπολογισμού», επισημαίνει ο οικονομολόγος Ντάνι Κασιμόν από το Πανεπιστήμιο της Αμβέρσας, ο οποίος έχει αφιερώσει ένα ολόκληρο κεφάλαιο για τα συγκεκριμένα βελγικά swaps στο βιβλίο του με τίτλο «Οικονομική ηθική στη χρήση παραγώγων».

Το συγκεκριμένο κόλπο αρχικά πήγαινε καλά: από 52 δισ. βελγικά φράγκα το 1990 η ονομαστική αξία των swaps είχε φτάσει τα 97 δισ. ώς τον Απρίλιο του 1992. Ο αριθμός δε των συμφωνιών έφτανε πια αισίως τις 36 – σημειώνεται ότι το ελληνικό swap με την Goldman Sachs απαρτιζόταν από 13 ξεχωριστά συμβόλαια.

Oλα φαίνονταν να εξελίσσονται ήρεμα στο μέτωπο των συναλλαγματικών ισοτιμιών μέχρι την αποχώρηση της βρετανικής στερλίνας από το ευρωπαϊκό νομισματικό σύστημα τον Σεπτέμβριο του 1992. Η επακόλουθη υποτίμηση της ιταλικής λίρας και της ισπανικής πεσέτας προκάλεσαν μεγάλες απώλειες στους Βέλγους, οι οποίοι για να αντισταθμίσουν τη χασούρα προχώρησαν σε 21 νέες συμφωνίες ονομαστικής αξίας 19 δισ. βελγικών φράγκων. Τελικά, όσο περνούσε ο χρόνος η κατάσταση χειροτέρευε, και πάλι σε καθεστώς απόλυτης μυστικότητας. Εως το 1996, οπότε ο Χέρμαν Ντε Κρου, νυν υπουργός Εσωτερικών του Βελγίου, αποκάλυψε στο Κοινοβούλιο ότι τα μυστικά swaps είχαν προκαλέσει μέχρι τότε απώλειες ύψους 44,3 δισ. βελγικών φράγκων, οι μόνοι που γνώριζαν γι’ αυτές τις συμφωνίες ήταν ο υπουργός Οικονομικών και μετέπειτα πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων Φίλιπ Μέισταντ, καθώς και ελάχιστα στελέχη από το Γενικό Λογιστήριο του κράτους.

Με την αποκάλυψη της υπόθεσης, οι φήμες οργίαζαν: αρχικά ενέπλεκαν στις συμφωνίες αρκετές επενδυτικές τράπεζες όπως οι αμερικανικές Morgan Stanley και Merrill Lynch, καθώς και οι ευρωπαϊκές UBS και SBC. Λίγο καιρό αργότερα επιβεβαιώθηκε ότι η Merrill Lynch ήγειρε απαιτήσεις λόγω των συμφωνιών της με τους Βέλγους. Αμέσως μετά την απόφαση της επιτροπής διαιτησίας υπέρ του Λογιστηρίου, οι Βέλγοι στράφηκαν κατά της Merrill Lynch απαιτώντας εξωδικαστικώς αποζημίωση ύψους 11 δισ. ελβετικών φράγκων. Σύμφωνα με τον οικονομολόγο Ντάνι Κασιμόν, το βελγικό κράτος θεωρούσε πως «έλαβε ανεπαρκείς πληροφορίες για την κερδοσκοπική φύση και τους ενδεχόμενους κινδύνους» των χρηματοοικονομικών προϊόντων που χρησιμοποιήθηκαν στις συμφωνίες.

Οπως οι Βέλγοι προχώρησαν σε νέες συμφωνίες για να περιορίσουν τις απώλειές τους, έτσι και στην ελληνική περίπτωση με την Goldman Sachs υπήρξε τροποποίηση έναν χρόνο μετά την αρχική συμφωνία τον Ιούνιο του 2001, με σκοπό να γίνουν ευνοϊκότερες οι συνθήκες για την Ελλάδα. Ηδη από το 2002 η κατάσταση στις αγορές μετά το τρομοκρατικό χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου προκαλούσε ανησυχία στους έλληνες αρμοδίους.

Ομως αντίθετα με την κατά μέτωπο σύγκρουση που επέλεξαν οι Βέλγοι για την επενδυτική τράπεζα που τους είχε «παρασύρει», η Ελλάδα όχι μόνο συνέχισε να συνεργάζεται με την Goldman Sachs αλλά η τράπεζα κατάφερε να αυξήσει το μερίδιό της στη χώρα μας την περίοδο 2005-2008. «Είχε προταθεί το 2005 να επιστραφεί ως απαράδεκτη μία συμφωνία του 2002 -inflation swap το έλεγαν. Επρόκειτο για κάτι εντελώς πρωτόγνωρο το οποίο θα έπρεπε τουλάχιστον να είχε ελεγχθεί απλώς με την επίδειξή του σε κάποια άλλη τράπεζα. Τελικά δεν έγινε τίποτα. Κανονικά θα έπρεπε να είχαμε κόψει επαφές με την συγκεκριμένη τράπεζα. Το γεγονός ότι η Goldman Sachs συνέχισε να παίρνει δουλειές στην Ελλάδα ήταν πολιτική απόφαση υψίστου επιπέδου – και ας υπήρχε υφυπουργός που όπου στεκόταν και βρισκόταν έλεγε “μακριά από αυτούς”», υποστηρίζει άνθρωπος που γνώριζε καταστάσεις και πράγματα τη συγκεκριμένη περίοδο. Τη διαπίστωση ότι η Goldman Sachs αναλάμβανε ακόμα περισσότερο έργο κατά την περίοδο από το 2005 και μετά την επιβεβαιώνει στα «ΝΕΑ» και δεύτερη πηγή, επίσης ενήμερη για τα χρηματοοικονομικά δρώμενα της εποχής. Μάλιστα το ελληνικό swap επεκτάθηκε εκείνη την περίοδο από το 2019 στο 2037.

Σημειώνεται ότι σύμφωνα με τους υπολογισμούς της βελγικής οικονομικής επιτροπής το 2008, τα swaps της περιόδου 1989-1992 ζημίωσαν το κράτος πάνω από 550 εκατ. ευρώ. Οσον αφορά τα ελληνικά swaps, εγγράφηκαν στο χρέος περισσότερα από 5,1 δισ. ευρώ, ενώ ο στόχος το 2001 ήταν να μη φαίνονται 2,8 δισ.