Οταν οι σύντροφοι έγιναν πολίτες…

Η Κόκκινη Πλατεία ήταν κατάλευκη από το χιόνι, άδεια και σιωπηλή, στο Κρεμλίνο επικρατούσε κλίμα παραίτησης. Την ώρα που η Ευρώπη γιόρταζε τα Χριστούγεννα, η σημαία με το σφυροδρέπανο κατέβαινε από τον ιστό του «κάστρου» για να δώσει τη θέση της στη σημαία με το μπλε, το κόκκινο και το λευκό της Ρωσίας. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανακοίνωσε την παραίτησή του από τη θέση του γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ενωσης με ένα σύντομο διάγγελμα που μετέδωσε η τηλεόραση. Κάπως έτσι γράφτηκε πριν από είκοσι χρόνια ο επίλογος ενός δράματος που κράτησε κάτι περισσότερο από επτά δεκαετίες. Η σοβιετική αυτοκρατορία κατέρρεε χωρίς να χυθεί σχεδόν ούτε ένα δάκρυ. Αν στο Κρεμλίνο βασίλευε η παραίτηση, στους δρόμους της Μόσχας κυριαρχούσε η αδιαφορία. Οι Μοσχοβίτες είχαν πιο σημαντικά πράγματα να σκεφτούν – πώς να ικανοποιήσουν την πείνα τους για παράδειγμα.

Την επομένη του διαγγέλματος, στις 26 Δεκεμβρίου, μόνο δύο ρωσικές εφημερίδες δημοσίευσαν ολόκληρη την ομιλία. Η τηλεόραση εξάλλου είχε μεταδώσει το διάγγελμα χωρίς κανένα σχόλιο. Η υποστολή της σημαίας με το σφυροδρέπανο δεν συνοδεύτηκε από επίσημη τελετή, δεν υπήρξε ούτε ένας θεατής του σημαντικού γεγονότος, κανένα εμβατήριο ή πένθιμη μουσική δεν ακούστηκε από κάποια στρατιωτική μπάντα. Η επανάσταση του 1917, ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στους Λευκούς και τους Κόκκινους, η νίκη απέναντι στους Ναζί, η πρόοδος από το άροτρο στην ατομική βόμβα, ο πρώτος άνθρωπος στο Διάστημα, το αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, τα άρματα μάχης στη Βουδαπέστη και την Πράγα, το τείχος του Βερολίνου, η επέμβαση στο Αφγανιστάν σκεπάστηκαν από εκείνη τη σημαία με το σφυροδρέπανο που κατέβηκε από τον ιστό του Κρεμλίνου τη νύχτα της 25ης Δεκεμβρίου. Οι μόνοι που έκλαψαν για το τέλος ήταν μια χούφτα βετεράνοι του Κόκκινου Στρατού, οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί μπροστά από το θέατρο Μπαλσόι φορώντας τα μετάλλια ανδρείας στο πέτο. Οι υπόλοιποι, πολέμιοι και θιασώτες, συμπεριφέρονταν σαν κληρονόμοι ενός πλούσιου θείου χωρίς διαθήκη δίνοντας μια πρόγευση γι’ αυτό που θα ακολουθούσε τα επόμενα χρόνια.

Το πρωί της 26ης Δεκεμβρίου, οι διάδρομοι στο Κρεμλίνο ήταν εντελώς άδειοι. Οι φρουροί ήταν εξαφανισμένοι, το ίδιο και οι γραμματείς από τα γραφεία. Ο μόνος που βρισκόταν στη θέση του ήταν ο Αντρέι Γκρατσόφ, πιστός σύμβουλος του προέδρου. «Θα μείνω εδώ κάνα δυο ημέρες ακόμη, στις 29 Δεκεμβρίου θα παραδώσω το γραφείο στη Ρωσία», δήλωσε ο Γκορμπατσόφ σε μια ομάδα ξένων δημοσιογράφων, μεταξύ των οποίων και οι δύο απεσταλμένοι της εφημερίδας «Λα Ρεπούμπλικα», τους οποίους υποδέχθηκε στο γραφείο του που βρισκόταν στον τρίτο όροφο της πρώην κατοικίας του τσάρου. Ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ είχε αποφύγει να κατονομάσει τον αντίπαλό του Μπόρις Γέλτσιν σε εκείνη τη συνάντηση. Τα λευκά τηλέφωνα που βρίσκονταν σε ένα άλλο γραφείο πίσω του, δεν χτύπησαν ούτε μία φορά. Σε μια γωνιά το λάβαρο της ΕΣΣΔ βρισκόταν ακόμη στη θέση του. Ο «Γκόρμπι» φαινόταν ήρεμος, παρά το γεγονός ότι λίγες ώρες νωρίτερα είχε παραδώσει τη βαλίτσα με τους κωδικούς των πυρηνικών στον Γέλτσιν, χάνοντας ουσιαστικά ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της εξουσίας του.

Η τελευταία πράξη του δράματος παίχτηκε την ίδια ημέρα όταν τα μέλη του Ανώτατου Σοβιέτ ψήφισαν τη διάλυση του Σώματος. Η διαδικασία διάλυσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας είχε αρχίσει νωρίτερα, από τον Φεβρουάριο του 1990 όταν η Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος έκανε δεκτή την πρόταση του Γκορμπατσόφ να απαρνηθεί το μονοπώλιο της 70χρονης εξουσίας του και οι Σοβιετικές Δημοκρατίες έπαιρναν τον δρόμο της ανεξαρτησίας. Με τους τίτλους τέλους της Σοβιετικής Ενωσης τα Χριστούγεννα του 1991 έκλεινε οριστικά το κεφάλαιο του Ψυχρού Πολέμου, ο διπολικός κόσμος γινόταν παρελθόν παίρνοντας μαζί του τον εφιάλτη ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος. Ενας καινούργιος κόσμος γεννιόταν. Εξίσου ασταθής.