Παλιά διαζύγια και ξαναζεσταμένα συνοικέσια

Η έννοια «κυβέρνηση συνεργασίας» – ή εναλλακτικά «οικουμενική κυβέρνηση»- είναι το σκοτεινό αντικείμενο του πόθου, για ένα τμήμα της ελληνικής κοινής γνώμης και της πολιτικής τάξης. Κάθε φορά που τα πράγματα δυσκολεύουν στη χώρα, πέφτει στο τραπέζι η ιδέα της διακομματικής διακυβέρνησης. Το πολιτικό σκηνικό και οι εκλογικοί νόμοι της μεταπολίτευσης διευκόλυναν τον σχηματισμό αυτοδύναμων κυβερνήσεων και οι επιθυμίες για συνεργατικά σχήματα έμεναν συνήθως στα χαρτιά.

Σε δύο περιπτώσεις όμως που αυτά δεν λειτούργησαν το αποτέλεσμα ήταν μάλλον απογοητευτικό. Οι διαδοχικές κυβερνήσεις με περισσότερα από ένα κόμμα που σχηματίσθηκαν, πριν από 22 χρόνια, δεν άντεξαν περισσότερο από μερικούς μήνες η καθεμία. Πίσω τους άφησαν περισσότερα προβλήματα από όσα υποτίθεται θα έλυναν. Κατά κάποιον τρόπο διακομματικό χαρακτήρα είχε και η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας που σχημάτισε με τη άφιξή του το 1974 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, αλλά οι συνθήκες της εποχής ήταν πολύ ιδιαίτερες και επιπλέον δεν επρόκειτο για κυβέρνηση κομμάτων, αλλά προσώπων.

ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ. Η πρώτη πραγματική κυβέρνηση συνεργασίας επιχειρήθηκε σε μια ανώμαλη περίοδο, που ονομάσθηκε «Βρώμικο ’89» – από το ομότιτλο μπεστ σέλερ του Λευτέρη Παπαδόπουλου – και περιείχε το σπέρμα των αδιεξόδων της. Ηταν μια ανορθόδοξη σύμπλευση της Δεξιάς υπό τον Κ. Μητσοτάκη και της παραδοσιακής Αριστεράς, στη μόνη και μοναδική περίοδο που κατόρθωσε να εμφανιστεί με κοινό σχήμα υπό την ονομασία Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου. Προήλθε από την αδυναμία σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης της ΝΔ με βάση το αποτέλεσμα των εκλογών της 2ας Ιουνίου 1989 που κράτησαν το ΠΑΣΟΚ κοντά στο 40%. Το παρασκήνιο που έφερε κοντά τον αποκαλούμενο «αρχιερέα της αποστασίας» που είχε τεθεί επικεφαλής της ΝΔ από το 1984 και τους ιστορικούς ηγέτες της Αριστεράς Χαρίλαο Φλωράκη και Λεωνίδα Κύρκο ακόμη τελεί υπό διερεύνηση.

Το κυβερνητικό σχήμα που συμφώνησαν οι δύο ετερόκλητοι εταίροι ετέθη υπό την πρωθυπουργία του Τζαννή Τζαννετάκη, ενός μάλλον άχρωμου βουλευτή, πρώην αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού. Πέραν των διεργασιών για την «κάθαρση» του σκανδάλου Κοσκωτά, που έθεσε σε κίνηση η «συγκυβέρνηση» οργανώνοντας την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, η απόπειρα άσκησης της ερμαφρόδιτης εξουσίας είχε χαρακτηριστικά φιάσκου.

Τα αμήχανα στελέχη της Αριστεράς που εγκαταστάθηκαν σε τέσσερα υπουργεία (Εργασίας, Εσωτερικών, Συντονισμού, Δικαιοσύνης) και σε πολλούς κρατικούς οργανισμούς, από τη μια πελάγωναν με το παραμικρό και από την άλλη έδειξαν πόσο εύκολα η εξουσία εξουδετερώνει πολιτικές και ιδεολογικές αρχές. Το πείραμα, ούτως ή άλλως θνησιγενές, κατέληξε άδικα και τον Νοέμβριο του ίδιου έτους στήθηκαν εκ νέου κάλπες. Στις οποίες το εκλογικό σώμα αρνήθηκε πάλι – βοηθούντος πάντα και του εκλογικού νόμου – να δώσει αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα πιο πολύπλοκο κυβερνητικό σχήμα, με ακόμη περισσότερες εσωτερικές αντιθέσεις. Δίπλα στους δύο αταίριαστους εταίρους της προηγούμενης κυβέρνησης προσετέθησαν και οι δυνάμεις του ΠΑΣΟΚ, του οποίου ο πρόεδρος Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πλέον… υπόδικος. Παρά την παρουσία του σεβάσμιου παλαιού τραπεζίτη και ακαδημαϊκού Ξενοφώντα Ζολώτα στον ρόλο του οικουμενικού πρωθυπουργού, η εικόνα είχε στοιχεία παραλογισμού. Δύο κόμματα που είχαν παραπέμψει τον επικεφαλής και άλλα στελέχη του τρίτου σχημάτιζαν ένα Υπουργικό Συμβούλιο το οποίο είχε να αντιμετωπίσει πλην των άλλων και μια επελαύνουσα οικονομική κρίση, χωρίς να έχει συμφωνήσει σε κανένα πρόγραμμα! Τα σχήματα που δημιουργήθηκαν στα υπουργεία, με υπουργό από το ένα κόμμα, αναπληρωτή υπουργό από το άλλο και υφυπουργό ή γενικό γραμματέα από το τρίτο, ήταν τραγελαφικά και αδυνατούσαν να ασκήσουν διοίκηση. Οι απόπειρες να επιλυθούν οι εσωτερικές διαφορές στην κυβέρνηση Ζολώτα στο επίπεδο των τριών αρχηγιών που τη στήριζαν – Μητσοτάκης, Παπανδρέου, Φλωράκης – έκαναν πιο δύσκολα τα πράγματα, όταν δεν διευκόλυναν ακόμη και τη λήψη αποφάσεων που εξελίχθηκαν σε σκάνδαλα.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ. Τον Μάρτιο του 1990 η τότε επίτροπος Βάσω Παπανδρέου μετέφερε στον πρωθυπουργό Ζολώτα προσωπική επιστολή του προέδρου της Κομισιόν Ζακ Ντελόρ που διεκτραγωδούσε την κατάσταση της ελληνική οικονομίας. Λίγες μέρες αργότερα ο Κ. Μητσοτάκης απέσυρε την εμπιστοσύνη του και η πρώτη και τελευταία οικουμενική κυβέρνηση της χώρας κατέρρευσε. Στις 8 Απριλίου 1990, με την εκλογική νίκη της ΝΔ, η χώρα επέστρεψε στον κύκλο των αυτοδύναμων κυβερνήσεων.