Κάθε επανάσταση είναι επαναστατική µε τον τρόπο της

Κάθε επανάσταση είναι διαφορετική, επειδή κάθε επανάσταση είναι τοπική. Σε αυτήν την αβέβαιη εποχήτων αραβικών εξεγέρσεων και των δυτικών επεµβάσεων όµως, ηιστορία των επαναστάσεων µπορεί να µας προσφέρει µερικές ενδείξεις για το µέλλον. Πριν από την αποποµπή του, ο Χόσνι Μουµπάρακ της Αιγύπτου προωθούσε τον γιοτου να τον διαδεχθεί. Πριν απότον θάνατό τουτο 2000, ο δικτάτορας της Συρίας Χαφέζ αλ-Ασαντ, παρέδωσε την εξουσία στον γιο του Μπασάρ. Ο συνταγµατάρχης Καντάφι διοικούσε µέσω µιας φάλαγγας απατεωνίσκων δελφίνων και ο Αλί Αµπντάλα Σάλεχ της Υεµένης προστατεύεται από ειδικές δυνάµεις επικεφαλήςτων οποίων είναι γιοι και ανιψιοίτου. Κι όµως «η διάρκειαζωής µιαςδυναστείας είναι αντίστοιχη µε τη διάρκεια ζωής ενός ατόµου», έγραψε ο Ιµπν Χαλντούν, ο εξαιρετικός ιστορικός του ισλαµικού κόσµου, τον 14ο αιώνα. Ολες αυτέςοι αραβικές «µοναρχίες» βασίστηκαν στο κύρος της θρησκείας (ουαχαµπίτες στη Σαουδική Αραβία), µιας προσωπικότητας (στο Ιράν ο Χοµεϊνί, στην Αίγυπτο ο Μουµπάρακ που ακολούθησε την παράδοση τού πιο δηµοφιλούς άραβα ηγέτη, του Γκαµάλ Νάσερ) ή κληρονοµικού δεσµού (οβασιλιάς Αµπντάλα της Ιορδανίας κατάγεται από το γένος τουΜωάµεθ). Οµως το «κύρος… αναπόφευκτα εξασθενεί», όπως παρατήρησε εύστοχαο Ιµπν Χαλντούν.

Οι επαναστάσεις ξεσπούν λόγω δραµατικών γεγονότων – νόθες εκλογές στο Ιράν το 2009,µία αυτοπυρπόληση στην Τυνησία.Αντανακλούν όµως µακρά οικονοµική ύφεση, τις αυξανόµενες προσδοκίες και τον πειρασµό της σύγκρισης – το Ιντερνετ σηµαίνει ότι οι νέοι Αραβες µπορούν τώρα να συγκρίνουν τα δικαιώµατά τους µε εκείνα των δυτικών συνοµηλίκων τους.Αλλωστε ένας δικτάτορας, τα βαµµένα µαλλιά του οποίου διακωµωδούνται απότους νέους, αντιµετωπίζει πρόβληµα διότι έχει απωλέσει τη χαρισµατικότητα που κάποτε συγκινούσε τα πλήθη.

Οι ακέφαλες επαναστάσεις χωρίς οργάνωση έχουν µια µαγικά αυθόρµητη δυναµική που είναι πιο δύσκολο να αντιµετωπιστεί. Ο Λένιν είχε µόλις αποφασίσει ότι δεν θα προλάβαινε να δει επανάσταση στη διάρκεια της ζωής του όταν τον Φεβρουάριο του 1917,πεινασµένα πλήθη στο Πέτρογκραντ ανέτρεψαντον τσάρο Νικόλαο.Αυτήν τη φορά ο ακέφαλος αυθορµητισµός είχε τη βοήθεια του facebook,που σίγουρα επιταχύνει την κινητοποίηση του πλήθους – και τη µετάδοση της δυτικής κουλτούρας είτε αφορά τις απιστίες τουΤσαρλι Σιν ήτις χα ρές της αµερικανικής δηµοκρατίας. Οµως η συµβολή της τεχνολογίας έχει υµνηθεί υπερβολικά:το 1848, στην επανάσταση πουµοιάζει περισσότερο απ’ όλες µε τη σηµερινή, οι εξεγέρσεις εξαπλώθηκαν από τη Σικελίαστο Παρίσι, τοΒερολίνο, τη Βιέννη και τη Βουδαπέστη χωρίς τηλέφωνα.

Από τη στιγµή που τα πλήθη κατεβαίνουν στους δρόµους, η δυνατότητα καταστολής της εξέγερσης εξαρτάται από την προθυµία του ηγέτη και την ικανότητά του να χυθεί αίµα. Οσο πιο µετριοπαθή είναι τα καθεστώτα, όπως του Σάχη στο Ιράν το 1979 και του Μουµπάρακ στην Αίγυπτο, τόσο πιο εύκολα ανατρέπονται. Οσο πιο βίαιο είναι το αστυνοµικό κράτος, όπωςτου Καντάφι στη Λιβύη, του Σάλεχ στην Υεµένη ή του Ασαντ στη Συρία, τόσο πιο πολύ αντιστέκονται. Οι πρώτες επιτυχίες της επανάστασης δηµιουργούν την υπερβολική µέθη της δηµοκρατικής ελευθερίας που είδαµε στο Κάιρο και τη Βεγγάζη – τα ίδιαείχαν συµβεί στην Ευρώπη του1848 και τη Ρωσία του 1917.

Η γιορτή δεν διαρκεί πολύ. Ηαταξία, η αβεβαιότητα και οι συγκρούσεις µιας επανάστασης κάνουν τους πολίτες να διψούν για µια σταθερή αρχή αλλιώς στρέφονται στον εξτρεµισµό. Σε αυτό το στάδιο, η ηγεσία γίνεται σηµαντική: ο Λένιν προσωπικά ηγήθηκε των Μπολσεβίκων τον Οκτώβριο του 1917. ΟΧοµεϊνί έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην εγκαθίδρυση σιιτικής θεοκρατίας στο Ιράν το 1979, όπωςκαι ο Νέλσον Μαντέλα εξασφάλισε µια ειρηνική µετάβαση στη Νότια Αφρική.

Η Λιβύη µπορεί να βρίσκεται στους τίτλους όµως δεν είναι τόσο σηµαντική: είναι το µέλλον των τριών βασικών χωρών – Αίγυπτος, Σαουδική Αραβία και Ιράν – που θα καθορίσει τις εξελίξεις. Βέβαια, οι µικρότερες χώρες µπορεί να κρατούν τα κλειδιά για τις µεγάλες: η Συρία είναι η καρδιά του αραβικού κόσµου και η εξέγερση εκεί µπορεί να ενθαρρύνει την επανάσταση στην προστάτιδά της, το Ιράν. Οµως η Τεχεράνη αντιµετωπίζει την πρόκληση να εκµεταλλευθεί τις εξεγέρσεις που υπονοµεύουν συµµάχους των Αµερικανών χωρίς να υποκύψει σε µια εξέγερση στο εσωτερικό της.Μια αλλαγή στη Συρίαµπορεί επίσης να απελευθερώσει τον Λίβανο από τη Χεζµπολάχ και η πτώση του βασιλιά του Μπαχρέιν να επηρεάσει τη σαουδαραβική µοναρχία.

Και µετά, τι; Οταν ο Τσου Εν Λάι, πρωθυπουργός της κοµµουνιστικής Κίνας ανέλυε τηνΓαλλική Επανάσταση δύο αιώνες αργότερα, κατέληξε: «Είναι πολύ νωρίς για να βγάλουµε συµπέρασµα».

«Η διάρκεια ζωής µιας δυναστείας είναι αντίστοιχη µε τη διάρκεια ζωής ενός ατόµου», έγραψε ο Ιµπν Χαλντούν, ο ιστορικός του ισλαµικού κόσµου, τον 14ο αιώνα.

Από τη στιγµή που τα πλήθη κατεβαίνουν στους δρόµους, η δυνατότητα καταστολής της εξέγερσης εξαρτάται από την προθυµία του ηγέτη και την ικανότητά του να χυθεί αίµα

– ο Σάιµον Σεµπάγκ Μοντεφιόρε είναι συγγραφέας του βιβλίου «ιερουσαλήµ, η βιογραφία» που θα κυκλοφορήσει σύντοµα.