«Ο Λένιν έκανε κακό στον σοσιαλισμό»

«Ο Ραχμάνινοφ είπε ότι έχω ταλέντο», «ο Λένιν έκανε μεγάλο κακό στον σοσιαλισμό», «φώναξα στον Στραβίνσκι για να τον κάνω να χάσει τον έλεγχο». Στον δεύτερο τόμο των εξαιρετικών Ημερολογίων του, που εκδόθηκε αυτή την εβδομάδα στα αγγλικά, ο Σεργκέι Προκόφιεφ αναφέρεται στην Επανάσταση και στο μεγάλο μουσικό ταλέντο του.

Στις 16 Δεκεμβρίου 1922, ο Σεργκέι Προκόφιεφ λαμβάνει μια επιστολή που τον πληροφορεί πως το μπαούλο με τα πολύτιμα χαρτιά και χειρόγραφα που είχε αφήσει για φύλαξη στα υπόγεια ενός εκδοτικού οίκου κατά την εσπευσμένη αναχώρησή του από τη Ρωσία, τον Μάιο του 1918, χάθηκε. «Περισσότερο απ΄ όλα πενθώ την απώλεια του Ημερολογίου», γράφει ο συνθέτης. Όταν όμως επέστρεψε στη Ρωσία, το 1934, ανακάλυψε πως το Ημερολόγιο είχε σωθεί. Κατασχέθηκε από τη σοβιετική κυβέρνηση όταν πέθανε ο συνθέτης και θάφτηκε για χρόνια στα κρατικά αρχεία, μέχρι που ο γιος του Προκόφιεφ, ο Σβιατοσλάβ, και ο εγγονός του, ο Σερζ, πήραν άδεια να το αντιγράψουν.

Ο δεύτερος από τους τρεις τόμους των Ημερολογίων που κυκλοφόρησε αυτή την εβδομάδα με τίτλο «Πίσω από τη Μάσκα» («Sergey Ρrokofiev: Diaries 1915-1923: Βehind the Μask, επιμ. Άντονι Φίλιπς, Εκδ. Faber and Faber) χαρτογραφεί την πρώιμη άνθηση της σταδιοδρομίας του Προκόφιεφ από το 1915 (ήταν 24 ετών) ώς το 1923 και περιλαμβάνει περιγραφές από πρώτο χέρι της Επανάστασης του 1917, την αναχώρησή του από τη Ρωσία για την Αμερική και τα χρόνια που πέρασε ταξιδεύοντας, συνθέτοντας μουσική στην Ευρώπη, όπου έκανε παρέα με τον Στραβίνσκι, τον Ντιαγκίλεφ και τον Πικάσο.

Ο Προκόφιεφ επέστρεψε στην πατρίδα του το 1934, όπου συνέθεσε τα αριστουργήματά του «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», «Ο Πέτρος και ο λύκος» και τη μουσική επένδυση της επικής ταινίας του Αϊζενστάιν «Αλέξανδρος Νιέφσκι». Πέθανε την ίδια μέρα με τον Στάλιν, το 1953.


Πιάστηκα σχεδόν στα χέρια με τον Στραβίνσκι

Φεβρουάριος 1917, Μόσχα
Όλος ο κόσμος ήρθε στη συναυλία μου: Ραχμάνινοφ, Μέντνερ, Κουσεβίτσκι, Κούπερ, Μπάλμοντ, Μαγιακόφσκι, Ιγκούμνοφ, Κόσετζ- με μια φράση, le tout Μoscou, μουσικά μιλώντας. Μου είπαν πως τέτοιο κοινό είχε καιρό να εμφανιστεί. Ο Ραχμάνινοφ κάθησε κοντά στον διάδρομο στη δεύτερη σειρά, δίπλα στον Κουσεβίτσκι, ακίνητος σαν άγαλμα του Βούδα. Μου είπαν πως έπειτα από κάποια κομμάτια το κοινό άρχισε να χειροκροτεί, αλλά βλέποντας το είδωλό του πετρωμένο επικράτησε μια αμήχανη σιωπή. Αργότερα έμαθα πως έφυγε δυσαρεστημένος από τη συναυλία, αλλά και πάλι τον άκουσαν να λέει: «Ωστόσο, είναι ταλαντούχος».

Μάρτιος 1917
Δύο στιγμές μένουν στη μνήμη μου από την Επανάσταση. Η πρώτη είναι όταν άκουσα έναν κύριο με γυαλιά να διαβάζει μια προκήρυξη στο πλήθος με θέμα τη μορφή της κυβέρνησης που θα πρέπει να έχουμε. Διαπίστωσα πως είμαι σαφώς πεπεισμένος ότι η Ρωσία θα πρέπει να είναι μια δημοκρατία και αυτό με έκανε να χαρώ πολύ. Η δεύτερη είναι όταν διάβασα μια αφίσα στον τοίχο που ανακοίνωνε την εγκαθίδρυση της Προσωρινής Κυβέρνησης. Ήμουν με ενθουσιασμό υπέρ του περιεχομένου της ανακοίνωσης αυτής και συμπέρανα πως, αν πετύχει η εγκαθίδρυση της κυβέρνησης, τότε η όλη αλλαγή θα προχωρήσει με υποδειγματική απλότητα και ηπιότητα. Και έτσι, σε συντονισμό με την εύθυμα αισιόδοξη φύση του χαρακτήρα μου, σχημάτισα το συμπέρασμα πως η Επανάσταση σημειώνει λαμπρή επιτυχία.

Οκτώβριος-Νοέμβριος 1922, Βερολίνο
Οι λίγες μέρες που πέρασα στο Βερολίνο ήταν πολύ ενδιαφέρουσες. Ο Ντιαγκίλεφ ήταν όλο γοητεία, μας προσκαλούσε κάθε βράδυ σε δείπνο και ήταν επίσης παρόντες ο Στραβίνσκι και ο Μαγιακόφσκι. Στο Παρίσι, ο Ντιαγκίλεφ μού είχε ζητήσει να παίξω γι΄ αυτόν τον «Παίκτη» και την «Αγάπη για τα τρία πορτοκάλια», με αποτέλεσμα άλλη μια επίθεση εναντίον μου ότι χάνω τον καιρό μου συνθέτοντας όπερες. Ο Στραβίνσκι επενέβη για να τον υποστηρίξει λέγοντας ότι πιστεύει κι αυτός πως έχω πάρει λάθος δρόμο. Είπα στον Στραβίνσκι ότι είμαι πάντα έτοιμος να ακούσω τα σχόλιά του για την ενορχήστρωση, έναν τομέα στον οποίο τον θεωρώ μάστορα, αλλά ότι δεν είναι σε θέση να μου υποδείξει μια γενική καλλιτεχνική κατεύθυνση, εφόσον και ο ίδιος δεν έχει ανοσία στα σφάλματα. Ο Στραβίνσκι, ένας άνθρωπος βαθιά πεπεισμένος πως μόνον αυτός έχει ανακαλύψει το αληθινό μονοπάτι της τέχνης και πως όλοι οι άλλοι είναι ψεύτικοι, άναψε από τον θυμό και φώναζε όσο δυνατότερα μπορούσε, χοροπηδώντας σαν σπουργίτι. Έλεγε πως η ενορχήστρωση δεν μπορεί να απομονωθεί από το υπόλοιπο της μουσικής: είτε ήταν μάστορας σε όλα όσα έκανε ως μουσικός είτε δεν τον καταλάβαινα.

Με στόχο να τον ανάψω ακόμη περισσότερο ώστε να χάσει εντελώς τον έλεγχό του (η παραφορά του με ενδιέφερε κυρίως ως θεατρικό θέαμα) του φώναξα: «Πώς είναι δυνατόν να τολμάς να μου δείχνεις τον δρόμο όταν είμαι εννέα χρόνια νεώτερος από σένα και συνεπώς εννέα χρόνια μπροστά από σένα! Ο δρόμος μου προς τα εμπρός είναι ο αληθινός και ο δικός σου είναι ο δρόμος της περασμένης γενιάς!». Το αποτέλεσμα που είχαν αυτά τα λόγια υπερβαίνει τις δυνατότητές μου να περιγράφω: σχεδόν πιαστήκαμε στα χέρια και μας χώρισαν με δυσκολία. Τίποτε απ΄ αυτά δεν μας εμπόδισε να φύγουμε πιασμένοι αγκαζέ και να συναντηθούμε ξανά στο Βερολίνο, όπου έφτασε δύο μέρες μετά από μένα.

2 Σεπτεμβρίου 1918, Βραχώδη Όρη
Οι εφημερίδες αναφέρουν τον θάνατο του Λένιν. Είναι ένας άνδρας που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην παγκόσμια ιστορία. Έφερε πολύ κακό στη Ρωσία, αλλά πρέπει κανείς να σκεφτεί πως, από την άποψη του αληθινού σοσιαλισμού, δεν υπάρχει Ρωσία ούτε Γερμανία, υπάρχει μόνον η «Διεθνής». Μολονότι πιστεύω πως οι τελικοί στόχοι του σοσιαλισμού είναι πεπλανημένοι, αφού η ίδια η φύση απέχει από την έννοια της ισότητας, εν τούτοις ανέκαθεν εκτιμούσα την ευγένεια των ιδεών του. Ο Λένιν έκανε μεγάλο κακό στον σοσιαλισμό και πολλοί θεωρούν πως συμβιβάστηκε στα ιδεώδη του. Αν όμως συμβεί ποτέ ο σοσιαλισμός να κυριαρχήσει στη γη, τότε ο Λένιν θα θεωρηθεί ένας άνθρωπος πάνω από τους άλλους ανθρώπους και αγάλματα θα ανεγερθούν γι΄ αυτόν.

3 Σεπτεμβρίου 1918
Ο Λένιν, σύμφωνα με την εφημερίδα, είναι ζωντανός.