Κοσμολογία και ιστορία

Η φαντασμαγορία, η ενσωμάτωση παλιότερων συγγραφικώνπρακτικών και η ταύτιση του δημιουργού με τον ήρωά του συνθέτουν πάντως μόνο τη μία όψη του νομίσματος. Πράγματι, ο συγγραφέας σημαδεύτηκε ως παιδί από παραστάσεις κουκλοθέατρου με θέμα τον άγιο, συγκινήθηκε στα νιάτα του όταν είδε στη Γένοβα τον γνωστό πίνακα του Μπρέγκελ και ένιωσε από νωρίς συγγενής με τον μελλοντικό πρωταγωνιστή του. Όλα αυτά, ωστόσο, δεν φάνηκαν επαρκή στηρίγματα στον τελειομανή Φλομπέρ. Για να πλουτίσει το ιδιόμορφο μυθιστόρημά του, κυριολεκτικά ξεσκόνισε τη θεολογική και ιστορική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα. Για να του δώσει αδιαφιλονίκητο λόγο ύπαρξης, το μετέτρεψε σε κατάλογο όλων των μεταφυσικών ρευμάτων που εμφανίστηκαν στην Ανατολή από τους αρχαϊκούς χρόνους μέχρι την εποχή του Αρειανισμού.

Για να το ολοκληρώσει, εργάστηκε για σχεδόν τριάντα χρόνια και τελικά το εξέδωσε το 1874, έξι χρόνια πριν από τον θάνατό του.

Έτσι, στις παρυφές των θαυμάτων και των παραισθήσεων, διαφαίνονται πολλές ακόμα παράμετροι του έργου. Μέσα από τις διαρκείς μεταμορφώσεις των δαιμονίων, μας παρέχεται μια ανακεφαλαίωση των περισσότερων αρχαϊκών κοσμολογιών. Στις νοητές περιπλανήσεις του δοκιμαζόμενου αναχωρητή ξαναζούμε μεγάλες στιγμές της ελληνιστικής Αλεξάνδρειας και της Κωνσταντινούπολης των αιρέσεων. Στις λεκτικές αντιπαραθέσεις του Αγίου Αντωνίου με τον διάβολο, τέλος, ο Φλομπέρ διατυπώνει και προφητείες: σε κάποιο σημείο, για παράδειγμα, αναφέρει ότι οι τρεις θεολογικές αρετές(πίστη, ελεημοσύνη, ελπίδα) έχουν νικηθεί οριστικά από την επιστήμη