ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σχεδιασμός και κοινωνία των πολιτών

Η 8η Νοεμβρίου κάθε χρόνου είναι αφιερωμένη διεθνώς στον Πολεοδομικό
και Χωροταξικό Σχεδιασμό (World Planning Day). Σε πολλές χώρες της Ευρώπης και
της Αμερικής – αλλά και της Ασίας και της Αφρικής – πραγματοποιούνται
εκδηλώσεις σε συνεργασία με τις Διεθνείς Οργανώσεις Πολεοδόμων που στόχο έχουν
να δημιουργήσουν ένα κοινωνικό κίνημα για την προώθηση του
σχεδιασμού και της ποιοτικής ανάπτυξης, δηλαδή ενός πλαισίου
αξιοπρεπών συνθηκών ζωής στον σύγχρονο κόσμο.

Στην Ελλάδα, όπου ο σχεδιασμός δεν αποτελεί – δυστυχώς – εθνική επίδοση, όπως
το ποδόσφαιρο ή το μπάσκετ, η κατάσταση δεν είναι η καλύτερη δυνατή. Εκτός από
κάποιες οργανώσεις που προσπαθούν να ακουστούν μέσα στον ορυμαγδό των
καθημερινών ειδήσεων, κανένας δημόσιος φορέας δεν φαίνεται να
ευαισθητοποιείται στην ανάγκη εκλαΐκευσης του σχεδιασμού. Και όμως, σήμερα
υπάρχει τεράστια ανάγκη να γίνει κατανοητή στο ευρύτερο κοινό και στους
κοινωνικούς φορείς η σημασία του σχεδιασμού στην αναπτυξιακή προσπάθεια της
χώρας και η δυνατότητα παρέμβασης των πολιτών στη διαδικασία αυτή. Κάτι
που φυσικά καμία πολιτική και διοικητική εξουσία δεν επιθυμεί.

Ειδικά μάλιστα, αυτήν την περίοδο, υπάρχει μια ακόμη αφορμή για να
χρησιμοποιήσουμε επωφελώς τα εργαλεία του σχεδιασμού: χρειάζεται να
απορροφηθεί και να υλοποιηθεί σωστά (με σχεδιασμό) το λεγόμενο 4ο Κοινοτικό
Πλαίσιο Στήριξης. Όμως τον τελευταίο καιρό παρατηρούμε ορισμένες αντιφατικές
κινήσεις, μη ενταγμένες σε ένα ενιαίο πλαίσιο πολεοδομικής – χωροταξικής
πολιτικής με σαφείς και συγκεκριμένους στόχους.

Έτσι, από τη μια πλευρά η κυβέρνηση εκδίδει με βιαστικό και πρόχειρο τρόπο
κανονιστικές ρυθμίσεις που ενσωματώνουν «μηχανιστικά» τις κοινοτικές
οδηγίες στο εσωτερικό δίκαιο προσπαθώντας να αποφύγει τις κυρώσεις από την
Ε.Ε. (βλέπε πρόσφατη Κοινή Υπουργική Απόφαση για την Περιβαλλοντική Εκτίμηση,
διάτρητη νομικά και επιστημονικά), ενώ από τη άλλη αγνοεί ή περιφρονεί όργανα
όπως το Εθνικό Συμβούλιο Χωροταξικού Σχεδιασμού που αποτελεί φόρουμ
κοινωνικού διαλόγου και διαβούλευσης αλλά και θεσμοθετημένο σύμβουλο
της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας, πολύτιμο εργαλείο στα χέρια του αρμόδιου
υπουργού (ΠΕΧΩΔΕ) και της κυβέρνησης. Απαξιώνει έτσι την κοινωνία που
εκπροσωπείται στα όργανα αυτά και απονευρώνει την ουσία του σχεδιασμού ως
(πολιτικής) διαδικασίας λήψης και υλοποίησης αποφάσεων. Δεν είναι τυχαίο
λοιπόν που τα δυόμισι τελευταία χρόνια το ανωτέρω Συμβούλιο έμεινε στα…
αζήτητα.

Αποτέλεσμα όλων αυτών των αποσπασματικών και ασυντόνιστων ενεργειών είναι να
μην έχουν ακόμα τελειώσει οι χωροταξικές μελέτες εθνικού επιπέδου που
ανατέθηκαν πέρυσι, παρά τις εξαγγελίες και δεσμεύσεις του αρμόδιου υπουργού
ΠΕΧΩΔΕ στα ΜΜΕ, τον Μάιο του 2005, για ταχύτατη εκπόνηση μέσα σε μερικούς
μήνες! Απλή αδυναμία προγραμματισμού και εκτίμησης του απαιτούμενου χρόνου;
Συνήθεις πολιτικές υποσχέσεις; Και τα δύο μαζί; Όπως και να έχει το πράγμα,
στις δημόσιες πολιτικές, όπως ο σχεδιασμός του χώρου, το αποτέλεσμα είναι
εκείνο που μετράει.

Στο τοπικό επίπεδο (σχεδιασμός των καποδιστριακών δήμων) τα πράγματα είναι
ακόμη χειρότερα. Δεν είναι δυνατόν 300 μελέτες Γενικών Πολεοδομικών
Σχεδίων, ζωτικές για όλη την επικράτεια, να βρίσκονται μετέωρες χωρίς να
ιδρώνει το αυτί κανενός. Είναι επομένως μεγάλη ανάγκη, με την ευθύνη της
πολιτείας να καταλήξουν το συντομότερο σε θεσμοθέτηση και εφαρμογή τους προς
όφελος της ανάπτυξης και της προστασίας του περιβάλλοντος των τοπικών
κοινωνιών.

Είναι γνωστό ότι στη χώρα μας υπάρχει αφθονία σχεδίων αλλά και έλλειμμα
σχεδιασμού. Γι’ αυτό και κάθε προσπάθεια για την πολιτική, διοικητική και
κοινωνική ενεργοποίηση των μηχανισμών ενίσχυσης του ουσιαστικού
σχεδιασμού είναι, όχι μόνον ευπρόσδεκτη αλλά και αναγκαία στις μέρες μας.
Ο εχθρός του σχεδιασμού είναι το πρόχειρο και το επείγον, δύο στοιχεία που
αφθονούν ακόμα στην Ελλάδα του 21ου αιώνα. Όμως όπως πολύ εύστοχα έχει ειπωθεί
«αναβάλλοντας διαρκώς το βασικό για χάριν του επείγοντος καταλήγουμε να
ξεχνούμε πόσο επείγον είναι το βασικό». Ο σχεδιασμός είναι η πιο
βασική και επείγουσα προτεραιότητα σήμερα.

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής Χωροταξικού και Περιβαλλοντικού
Σχεδιασμού Πανεπιστημίου Θεσσαλίας