Η πρώτη τηλεοπτική επανάσταση

Κράτησε λιγότερο από δύο εβδομάδες, από τις πρώτες φοιτητικές διαδηλώσεις
στη Βουδαπέστη στις 23 Οκτωβρίου, μέχρι την αιματηρή κατάληξη στις 4
Νοεμβρίου, οπότε συνετρίβη από τα σοβιετικά τανκς. Η ουγγρική επανάσταση του
1956 σημάδεψε την πολιτική του Ψυχρού Πολέμου και «γέννησε» τον
ευρωκομμουνισμό.

Ούγγροι επαναστάτες στη μάχη της Βουδαπέστης

Πρώτη φορά σήμερα, 17 χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, η
αλήθεια για όσα συνέβησαν τότε έρχεται στο φως, χάρις στο άνοιγα των ουγγρικών
και σοβιετικών αρχείων και απόρρητων αμερικανικών εγγράφων που αναφέρονται στη
δραστηριότητα της CIA και του Ράδιου Ελεύθερη Ευρώπη. Έτσι αποκτούν νέο νόημα
οι εικόνες που η τηλεόραση «φυγάδευσε» τότε πρώτη φορά στη Δύση, με νεαρούς
Ούγγρους που πολεμούσαν τα σοβιετικά τανκς με πέτρες, κοκτέιλ μολότοφ, ακόμη
και με γυμνά χέρια.

Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι όλα άρχισαν με μια παρεξήγηση. Τον Φεβρουάριο
του 1956, στο 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης,
ο Σοβιετικός πρόεδρος Νικίτα Χρουστσόφ είχε κάνει μια εντυπωσιακή ομιλία με
την οποία κατήγγειλε τα εγκλήματα του Στάλιν, που είχε πεθάνει πριν από τρία
χρόνια. Το περιεχόμενο εκείνης της ομιλίας που διέρρευσε στο εξωτερικό,
ζέστανε τις ελπίδες των Ούγγρων ότι θα μπορούσαν να αποτινάξουν τη σοβιετική
κυριαρχία. Αυτές οι ελπίδες έγιναν ζωηρότερες μετά την εξέγερση στο Πόζναν της
Πολωνίας, τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς. Εκείνη η εξέγερση συνετρίβη μέσα σε
μία ημέρα, αλλά απέσπασε τη συγκατάθεση του Χρουστσόφ για μια πιο ήπια μορφή
κομμουνισμού στην Πολωνία που κυβερνούσε ο Βλάντισλαβ Γκομούλκα. Έτσι, στις 23
Οκτωβρίου, η δυσαρέσκεια από την οκτάχρονη σοβιετική κατοχή και η ελπίδα
έβγαλαν τους Ούγγρους στους δρόμους. Φοιτητές και εργάτες της Βουδαπέστης
διαδήλωσαν μπροστά στο άγαλμα του μισητού Στάλιν, επιχειρώντας να το
καταστρέψουν με πυρσούς και σφυριά. Τα πλήθη κατευθύνθηκαν στον κρατικό
ραδιοσταθμό απαιτώντας να μεταδώσει τα αιτήματά τους για αλλαγή. Τότε
αντήχησαν οι πρώτοι πυροβολισμοί από τη μισητή μυστική αστυνομία AVH.

Εξεγερμένοι φοιτητές και εργάτες κραδαίνουν την εθνική σημαία της Ουγγαρίας σκαρφαλω-μένοι πάνω στο σοβιετικό άρμα μάχης που έχουν καταλάβει, στην κεντρική πλατεία της Βουδαπέστης

Οι μάχες γενικεύτηκαν και οι εξεγερμένοι κατέλαβαν τον ραδιοσταθμό. Το κύριο
αίτημά τους ήταν να επιστρέψει στην εξουσία ο δημοφιλής εξηντάχρονος Ίμρε
Νάγκι, τον οποίο την προηγούμενη χρονιά είχαν απομακρύνει από την πρωθυπουργία
οι σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές επειδή είχε προτείνει μεταρρυθμίσεις. Ο Άντρας
Χέγκεντους που τον είχε αντικαταστήσει, του παρέδωσε την εξουσία στις 24
Οκτωβρίου, ενώ τα σοβιετικά τανκς που στάθμευαν στην Ουγγαρία έμπαιναν στη
Βουδαπέστη για να αποκαταστήσουν την τάξη. Οι εξεγερμένοι τα απώθησαν.

Σήμερα πια είναι γνωστό ότι στις 31 Οκτωβρίου ο Χρουστσόφ είχε πάρει την
απόφαση να μην αποσύρει τα στρατεύματά του. Και είχε διατάξει μυστικά τη
συντριβή της εξέγερσης. Στο βιβλίο του «Αποτυχημένες αυταπάτες», ο Τσαρλς
Γκάτι, ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς, γράφει ότι ο Χρουστσόφ είχε
καταλήξει στο συμπέρασμα πως οι Ούγγροι, αντίθετα από τους Πολωνούς, δεν ήταν
διατεθειμένοι να αποδεχθούν «μακρύτερο λουρί». Δεν ήθελαν κανένα λουρί, αλλά ο
Νάγκι, λέει ο Γκάτι, δεν είχε την πολιτική δεξιότητα να χειριστεί ένα
συμβιβασμό που θα απέτρεπε την αιματοχυσία – και αυτό ο Χρουστσόφ το είχε
καταλάβει.

Αρχές Νοεμβρίου, άλλα σοβιετικά τανκς έφευγαν και άλλα έμπαιναν από τα
ανατολικά σύνορα της χώρας. «Φεύγουν ή έρχονται;» αναρωτιόταν στις 2 Νοεμβρίου
στο πρωτοσέλιδό της η «Ιγκαζάγκ», η εφημερίδα των επαναστατών, ενώ ο Νάγκι
απτόητος αποκαθιστούσε τον πολυκομματισμό και κήρυσσε την ουδετερότητα της
Ουγγαρίας, ανακοινώνοντας την απόσυρσή της από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας.

Οι Αμερικανοί. Ενθαρρυμένοι από την ξέφρενη ρητορεία του αμερικανικού
Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη, οι Ούγγροι είχαν τη βεβαιότητα ότι οι ΗΠΑ θα
επενέβαιναν. Ωστόσο, ούτε οι ΗΠΑ ούτε ο ΟΗΕ είχαν διάθεση για δράση. Είχαν
άραγε απορροφηθεί από την κρίση του Σουέζ;

Τα χαράματα της 4ης Νοεμβρίου, οι ερπύστριες των σοβιετικών τανκς αντήχησαν
πάλι στους δρόμους της Βουδαπέστης. Ο Νάγκι κατάλαβε ότι όλα είχαν τελειώσει.
Κατέφυγε στη γιουγκοσλαβική πρεσβεία. Αργότερα δικάστηκε, εκτελέστηκε και
τάφηκε σε άγνωστο τόπο. Η ηρωική στάση του στη στημένη δίκη του περιγράφεται
στο βιβλίο του Γκάτι.

Στις συγκρούσεις, 2.700 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, 230 εκτελέστηκαν κατόπιν
και 200.000 πρόλαβαν να συρθούν κάτω από το συρματόπλεγμα που χώριζε την
Ανατολή από τη Δύση. Η Μόσχα εγκατέστησε μια κυβέρνηση ανδρεικέλων υπό τον
Γιάνος Καντάρ, πρώην φίλο και σύμμαχο του Νάγκι. Η πραγματική εξουσία όμως
βρισκόταν στη Μόσχα.

ΟΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙΣ

Συκοφαντούσαν τον Ίμρε Νάγκι

Ίμρε Νάγκι. Ο πρωθυπουργός των εξεγερμένων, κομμουνιστής και αυτός, βρήκε τραγικό τέλος κυνηγημένος από τους Σοβιετικούς και τους Ούγγρους συνεργάτες τους

Η συζήτηση για το 1956 ήταν ταμπού στην Ουγγαρία μέχρι το 1990. Τότε άρχισε να
αποκαλύπτεται σιγά σιγά η αλήθεια. «Η πρώτη αποκάλυψη ήταν ότι η Δύση δεν
επεδίωκε να υποθάλψει την εξέγερση, αλλά ότι προσπαθούσε να βρει ένα modus
vivendi με τους Σοβιετικούς», λέει ο Σάμπα Μπέκες του ουγγρικού Ινστιτούτου
1956. Ακόμη και κατά τη διάρκεια της εξέγερσης, το Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη
συκοφαντούσε τον Νάγκι, αντιμετωπίζοντάς τον ως «ακόμη έναν κομμουνιστή».
Ύστερα ήρθε μια άλλη αποκάλυψη, από τα μυστικά αρχεία των Σοβιετικών. «Οι
Σοβιετικοί είχαν καταλήξει ότι δεν ήταν δυνατή η διατήρηση του κομμουνιστικού
καθεστώτος στην Ουγγαρία χωρίς επέμβαση», λέει ο Μπέκες, «επειδή στη χώρα είχε
γίνει κοινωνική επανάσταση». Ξαφνικά έγινε προφανές ότι εκείνο που συγκρατούσε
το σοβιετικό μπλοκ ήταν η δύναμη της βίας. Η αξιοπιστία του υπέστη
ανεπανόρθωτη βλάβη. Στη Δύση άρχισαν να σημειώνονται μαζικές αποχωρήσεις από
τα φιλοσοβιετικά κομμουνιστικά κόμματα της εποχής. Ήταν η χαραυγή του
ευρωκομμουνισμού, που δεν ένιωθε πια την υποχρέωση να υπερασπίζεται τη
«σοβιετική πατρίδα».

Ο ΚΟΥΙΣΛΙΝΓΚ

Δεν μπόρεσε να ξεπλύνει ποτέ το αίμα

Ο κομμουνιστής ηγέτης Γιάνος Καντάρ που κυβέρνησε την Ουγγαρία τρεις δεκαετίες έμεινε στην Ιστορία ως ο άνθρωπος που έβαψε τα χέρια του στο αίμα του Ίμρε Νάγκι

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Γιάνος Καντάρ έχασε τα λογικά του. Σε μια
ομιλία του στην Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος, το 1989, έκανε
ένα μακρύ μονόλογο για «κάποιον άνθρωπο» που τον κυνηγούσε. Προφανώς είχε κατά
νου τον Ίμρε Νάγκι. Ο Καντάρ είχε διαβεβαιώσει την οικογένεια και τους
συνεργάτες του Νάγκι ότι θα τον φυγάδευε με ασφάλεια από τη γιουγκοσλαβική
πρεσβεία. Αντί γι’ αυτό, συνωμότησε με την KGB για τη μεταφορά του στη
Ρουμανία, όπου τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Κατόπιν οδηγήθηκε στη φυλακή
και τέλος στον θάνατο. Όπως η λαίδη Μάκβεθ, ο Καντάρ δεν μπόρεσε να ξεπλύνει
ποτέ το αίμα από τα χέρια του. Πέθανε τρεις εβδομάδες μετά τη επίσημη ταφή του
Ίμρε Νάγκι.