Tοτέμ και ταμπού

Στο Σύνταγμα του 1975 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έστησε της προτομή του Προέδρου της Δημοκρατίας. Την αποκεφάλισε δέκα χρόνια αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου, σηματοδοτώντας έτσι την απόλυτη κυριαρχία του Πρωθυπουργού στην ελληνική πολιτική

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ της Δημοκρατίας είναι τοτέμ και ταμπού της μεταπολίτευσης.
Τοτέμ για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, που εισήγαγε τον θεσμό στο Σύνταγμα του
1975 εμπνευσμένος από το γκωλικό πρότυπο. Ταμπού για τη δημοκρατική παράταξη.
Οι συνταγματολόγοι, με επικεφαλής τον Αριστόβουλο Μάνεση, είδαν στις
υπερεξουσίες του Προέδρου το φάντασμα του βασιλιά. H δυνατότητα του Προέδρου
να ρίχνει μια κυβέρνηση αν διαπίστωνε ότι αυτή βρισκόταν σε «προφανή
δυσαρμονία» με το λαϊκό αίσθημα ξυπνούσε μνήμες από τη συμπεριφορά του
Παλατιού απέναντι στην κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου το 1965.

Το τοτέμ του Προέδρου αποκεφάλισε το ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80. Ο Ανδρέας
Παπανδρέου δεν πρότεινε τον Καραμανλή, ο Χρήστος Σαρτζετάκης εξελέγη με
γαλάζια και λευκά ψηφοδέλτια που εκρίθησαν ομοιόμορφα, ενώ η συνταγματική
αναθεώρηση του 1985 πελέκησε τις υπερεξουσίες του Προέδρου. Εφεξής, η
κυβερνητική πλειοψηφία πήρε τα ηνία, ο Πρωθυπουργός έγινε πανίσχυρος και ο
ανώτατος άρχων κατέστη διακοσμητικός. Επί είκοσι χρόνια, η ελληνική πολιτική
έγινε πρωθυπουργοκεντρική.

Από την άποψη αυτή, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Γιώργος
Παπανδρέου φλερτάρει στην πρόταση του ΠΑΣΟΚ για τη νέα αναθεώρηση με απευθείας
εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας από τον λαό. Εδώ και τριάντα χρόνια, είναι
η πρώτη κίνηση προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης του ανώτατου άρχοντος. Εκλογή
από τον λαό σημαίνει αυξημένη πολιτική νομιμοποίηση.

H ιδέα δεν είναι καινούργια. Με αυτήν συνδέονται ο Αναστάσης Πεπονής και ο
Δημήτρης Τσάτσος. Την υποστήριξε με πάθος ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης στην πρώτη
φάση της τελευταίας συνταγματικής αναθεώρησης το 1998, χωρίς όμως να βρει
ανταπόκριση από τον δικομματισμό. H υιοθέτηση της απευθείας εκλογής από τον
Γιώργο είναι σημαντική, γιατί είναι η πρώτη φορά που ένα από τα δύο μεγάλα
κόμματα παίρνει τέτοια θέση.

ΓΙΑΤΙ το κάνει; Γιατί το πιστεύει. Ο Παπανδρέου είναι υπέρ της
ενίσχυσης του ρόλου του πολίτη στη δημοκρατία. Στην περίπτωση του Προέδρου,
τούτο μπορεί να συνεπάγεται απευθείας εκλογή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο
Παπανδρέου ζήτησε και πέτυχε να εκλεγεί πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ από τη βάση των
οπαδών του Κινήματος το 2004. Δεν ήταν ιδέα της στιγμής ή εκλογικό τρικ. Ήταν
πεποίθηση του Γιώργου. Ως υπουργός Εξωτερικών, ο Παπανδρέου είχε ιδιαίτερο
ενδιαφέρον για τα θεσμικά. Μετείχε στο προεδρείο της Συνέλευσης για το
Ευρωσύνταγμα, όπου δεν έκανε μόνο πολιτικές διαπραγματεύσεις αλλά και
«ντράφτινγκ» των προτάσεων, ενώ έχει στο ενεργητικό του αναρίθμητες συσκέψεις
με Έλληνες και ξένους συνταγματολόγους για πάσης φύσεως θεσμικά θέματα από το
Κόσοβο μέχρι τη συνταγματική πτυχή του Κυπριακού. Ο Παπανδρέου έχει επίσης
άμεση αντίληψη για την κατάσταση σε χώρες όπου η εκλογή Προέδρου Δημοκρατίας
είναι άμεση, όπως η Πορτογαλία, η Φινλανδία, η Αυστρία ή η Ιρλανδία, αφού έχει
συζητήσει το θέμα με πολιτικούς των χωρών αυτών.

H απευθείας εκλογή Προέδρου είναι μια τολμηρή κίνηση που ενδέχεται να αλλάξει
τις θεσμικές ισορροπίες της Ελληνικής Δημοκρατίας. Προέρχεται από κάποιον που
προαλείφεται για Πρωθυπουργός. Και έρχεται να υπενθυμίσει πως ένα από τα
καλύτερα στοιχεία της πολιτικής προσωπικότητας του Παπανδρέου είναι ότι δεν
φοβάται να καινοτομήσει.