EMMANΟYEΛ TΟNT «Aλυσίδα στα πόδια μας η Aμερική»

«Κάθε νέα εκλογική διαδικασία επιβεβαιώνει τη ζωντάνια της γερμανικής
δημοκρατίας: οι δημόσιες συζητήσεις είναι πάντα έντονες, τα αποτελέσματα είναι
ενίοτε περίπλοκα, αλλά δεν βλέπω κανέναν λόγο να ανησυχούμε ούτε για τη
Γερμανία ούτε για την Ευρώπη. H πολυπλοκότητα και η διαπραγμάτευση βρίσκονται
στη δημοκρατική διάταξη». Κανένας λόγος να ανησυχούμε, λοιπόν. H γερμανική
πολιτική τάξη “θα βρει μια λύση”, η ενωμένη Ευρώπη “είναι πάντα ζωντανή” και η
αμερικανική αυτοκρατορία επιταχύνει το βήμα προς την κατάρρευση… Όλα καλά!

Κάτοικοι της Νέας Ορλεάνης απομακρύνονται από τα σπίτια τους μετά το φονικό χτύπημα του κυκλώνα Κατρίνα. Μήπως το «αμερικανικό όνειρο» γίνεται εφιάλτης; H απάντηση είναι «ναι», λέει ο Εμμανουέλ Τοντ

Ο Εμμανουέλ Τοντ δεν απέκτησε τη φήμη του φοβούμενος να εκφράσει ανορθόδοξες
απόψεις. Το 1976, σε ηλικία μόλις 25 ετών, έγραψε ένα βιβλίο («La Chute
Finale» – «H Τελική Πτώση») στο οποίο προέβλεπε την «αποσύνθεση της σοβιετικής
σφαίρας». Είκοσι έξι χρόνια αργότερα, σε ένα άλλο βιβλίο («Μετά την
Αυτοκρατορία», εκδόσεις KPITIKH), ανήγγειλε τη σταδιακή αποσύνθεση των ΗΠΑ έως
το 2025. Τώρα, μετά το Ιράκ και τον κυκλώνα Κατρίνα, δηλώνει πως υπήρξε
«αισιόδοξος»: πλάι στο σενάριο της «βαθμιαίας οπισθοδρόμησης», αποθέτει πάνω
στο τραπέζι και ένα άλλο σενάριο για την επονομαζόμενη «υπερδύναμη»: μιας
κρίσης σοβιετικού στυλ. «Είμαι ιστορικός, όχι προφήτης», σπεύδει να επισημάνει
μιλώντας στα «NEA». Στην πραγματικότητα, το βιογραφικό του τον περιγράφει ως
ιστορικό, ανθρωπολόγο, δημογράφο και κοινωνιολόγο.

Οι προβλέψεις. Με όπλο την πολυσχιδή αυτή κατάρτιση, ο Τοντ
επιστρατεύει για τις προβλέψεις του συγκεκριμένα οικονομικά, γεωπολιτικά αλλά
και ανθρωπολογικά και δημογραφικά κριτήρια. Το σταθερά διογκούμενο εμπορικό
έλλειμμα των ΗΠΑ (έχει φτάσει τα 700 – 750 δισ. δολάρια), η επιδείνωση του
βιοτικού επιπέδου, η αύξηση της βρεφικής θνησιμότητας, ο παραλογισμός του
πολέμου στο Ιράκ, η υπερφόρτωση της στρατιωτικής μηχανής, η τυφλότητα των
ελίτ, η μετατροπή μιας φυσικής καταστροφής όπως ο Κατρίνα σε ανθρώπινη
καταστροφή, όλα αυτά μαζί συνθέτουν για τον Γάλλο διανοητή μια εικόνα
παρακμής. Μήπως όμως όλα αυτά είναι απλώς ευσεβείς πόθοι ενός φανατικού
φιλοευρωπαίου;

«Μα δεν είμαι φανατικός φιλοευρωπαίος! Μέχρι πριν από κάποια χρόνια μάλιστα
ήμουν αντιευρωπαίος, με την πολιτική έννοια, διότι ήμουν φιλοαμερικανός. Όταν
κατέρρευσε ο κομμουνισμός, επειδή θεωρούσα πως οι ΗΠΑ ήταν μια υπεύθυνη
ηγεμονική δύναμη, πίστευα πως όλη αυτή η ιστορία της πολιτικής οικοδόμησης της
Ευρώπης ήταν άχρηστη. Ψήφισα “όχι” στο δημοψήφισμα για τη Συνθήκη του
Μάαστριχτ, έδωσα μάχη εναντίον του ευρώ!». Ναι, αλλά στο δημοψήφισμα της
Γαλλίας για το Ευρωσύνταγμα ψηφίσατε “ναι”… «Ακούστε, ο λόγος για τον οποίον
μετατράπηκα σε μετριοπαθή φιλοευρωπαίο ήταν ότι συνειδητοποίησα πως η Αμερική
παραφρονούσε. Και ο λόγος για τον οποίον ψήφισα “ναι” στο τελευταίο
δημοψήφισμα είναι ότι τώρα πια πιστεύω πως η Ευρώπη πρέπει να γίνει ένας
αυτόνομος πόλος σταθερότητας».

Να υποθέσουμε πως συμφωνείτε με τον Τζέρεμι Ρίφκιν, για το «νέο ευρωπαϊκό
όνειρο» που έρχεται να υποκαταστήσει το αμερικανικό; «Είναι σαφές πως η Ευρώπη
καλείται τώρα να φτάσει και να ξεπεράσει τις ΗΠΑ. Δεν ξέρω αν το όνειρο του
μέλλοντος είναι ευρωπαϊκό. Για μένα η ερώτηση είναι: μήπως το «αμερικανικό
όνειρο» γίνεται εφιάλτης; Και η απάντηση είναι: “ναι”».

Και εμείς, κύριε Τοντ, πώς έχουμε συμφέρον να αντιδράσουμε; Έχουμε πράγματι
συμφέρον να χειροκροτήσουμε; Δεν είναι λίγο σαν να κρύβουμε τη δική μας
αλαζονεία, ανικανότητα, ανοησία, πίσω από την αλαζονεία, την ανικανότητα και
την ανοησία των ΗΠΑ;

Οι κρετίνοι. «Αν προσπαθείτε να με κάνετε να πω πως η Ευρώπη – όπως και
οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου – είναι γεμάτη κρετίνους, κανένα
πρόβλημα!.. Δεν συμμερίζομαι τις ανοησίες περί “φύσει κακιάς Αμερικής”.
Πιστεύω όμως ότι, τα τελευταία χρόνια, το αμερικανικό οικονομικό σύστημα έχει
μετατραπεί σε ένα είδος “μαύρης τρύπας” που καταπίνει τους πόρους της Γης. H
Αμερική απορροφά σήμερα στην καταναλωτική μηχανή της όλα όσα θα χρειαζόταν ο
αναπτυσσόμενος κόσμος για να αναπτυχθεί. Έχει γίνει αλυσίδα στα πόδια του
πλανήτη. Μια κατάρρευση του αμερικανικού συστήματος θα προκαλούσε μεν μεγάλη
σύγχυση και προβλήματα στις ΗΠΑ, θα προκαλούσε σε ένα πρώτο στάδιο προβλήματα
προσαρμογής λίγο – πολύ παντού στον κόσμο, θα υποχρέωνε όμως την Ευρώπη να
αποδεχθεί την οικονομική ηγεσία και θα επέτρεπε την επαναδιοχέτευση των
χρημάτων των προηγμένων στις αναπτυσσόμενες χώρες: Άρα μάλλον καλό θα έκανε
στον πλανήτη».

H ΕΥΡΩΠΗ

H κατάσταση στη Γερμανία δεν θα επιφέρει μεγάλες αλλαγές

Άραγε αν δεχθούμε τη θεωρία του Εμμανουέλ Τοντ περί αποσύνθεσης των ΗΠΑ, τι
εμποδίζει την Ευρώπη να έχει την ίδια μοίρα; Είναι πιο ισχυρή βιομηχανικά,
σύμφωνοι. Και αυτή όμως διανύει μια οικονομική κρίση· και αυτή είναι
εξαρτημένη, ίσως όχι οικονομικώς αλλά πνευματικώς· και αυτή παρακολουθεί τον
πληθυσμό της να γερνάει· και αυτή γίνεται ολοένα και πιο επιφυλακτική απέναντι
στο(ν) «ξένο»· επιπλέον, δείχνει ανίκανη να μιλήσει με ενιαία φωνή.

«Κοιτάξτε», επισημαίνει ο Γάλλος διανοητής, «ένα από τα χαρακτηριστικά της
παγκόσμιας κατάστασης είναι πως όλα τα ανεπτυγμένα συστήματα έχουν αδυναμίες,
κανένα δεν διαθέτει όλα τα όπλα. Και καλύτερα, θα έλεγα όσον αφορά την Ευρώπη:
αυτό μας προστατεύει μεσοπρόθεσμα από τον ηγεμονικό πειρασμό.
“Ευρω-ενθουσιώδης” δεν υπήρξα ποτέ, έλεγα ανέκαθεν πως είναι υπερβολικά
περίπλοκο, πως η δημογραφία της Ευρώπης είναι πολύ ετερογενής – όμως να που η
προσπάθεια συνεχίζεται! Πιστεύω πως σύντομα θα συνειδητοποιήσουμε ότι η
αποτυχία στα δημοψηφίσματα για το Ευρωσύνταγμα δεν έκανε το ευρώ να εκραγεί·
πως η αλλαγή κυβέρνησης στη Γερμανία δεν θα επιφέρει θεμελιώδεις αλλαγές, πως
η Γερμανία παραμένει προσανατολισμένη προς την Ευρώπη, διατηρεί την αυτονομία,
την ανεξαρτησία της έναντι των ΗΠΑ· και τότε θα δούμε πως η ευρωπαϊκή ιστορία
προχωράει πάντα, ίσως χωρίς να γνωρίζουμε με σιγουριά πού ακριβώς πηγαίνει,
αλλά προχωράει».

ΠΟΙΟΣ EINAI

Παιδί της παριζιάνικης ιντελιγκέντσια

Ο Εμμανουέλ Τοντ γεννήθηκε το 1951 στο Σεν-Ζερμέν-αν-Λε. Σπούδασε πολιτικές
επιστήμες στο Παρίσι και ιστορία στο Κέμπριτζ. Τα τελευταία είκοσι χρόνια
εργάζεται στο Εθνικό Ινστιτούτο Δημογραφικών Ερευνών (INED) της Γαλλίας. Έχει
μελετήσει σε βάθος την επίδραση των οικογενειακών δομών στην εξέλιξη των
σύγχρονων κοινωνιών και έχει συγγράψει πολυάριθμα βιβλία, ανάμεσα στα οποία τα
«La chute finale» (1976), «Le destin des immigres» (1994), «L’ illusion
economique» (1999) και «Μετά την Αυτοκρατορία» (Εκδόσεις KPITIKH, μτφ. N.
Βουλέλης). Ο πατέρας του, Ολιβιέ Τοντ, είναι ένας από τους πιο γνωστούς
δημοσιογράφους της Γαλλίας και ο παππούς του, Πολ Νιζάν, ήταν ένας
κομμουνιστής διανοούμενος. Ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως ένα «τυπικό
παιδί της παριζιάνικης ιντελιγκέντσια – τόσο που καταντάει φριχτό!»