ANOXTO MBA ΒΟΒ SUGDΕΝ Tα οικονομικά χρειάζονται τη βοήθεια της Φιλοσοφίας και της Ψυχολογίας

Ο καθηγητής Bob Sugden, του University of East Anglia, θεωρείται από τους πιο
διακεκριμένους οικονομολόγους στον κόσμο. Το έργο του κινείται στα σύνορα
οικονομικής θεωρίας και φιλοσοφίας και πολλές φορές έχει δώσει το έναυσμα για
σημαντικές συζητήσεις μεταξύ οικονομολόγων και φιλοσόφων. Αποτέλεσμα αυτών των
συζητήσεων ήταν η καλύτερη προσέγγιση των δύο αυτών επιστημονικών πεδίων. Ο
καθηγητής Sugden επισκέφθηκε πρόσφατα την Αθήνα, προσκεκλημένος του
Διδακτορικού Προγράμματος στις Οικονομικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου Αθηνών
(UADPhilEcon) και του Ιδρύματος Σάκη Καράγιωργα, για να παραδώσει την ετήσια
διάλεξη περί «Οικονομικών και Φιλοσοφίας» στη μνήμη του Κοσμά Ψυχοπαίδη.

– Πού συναντιέται ο οικονομικός κόσμος με τη φιλοσοφία;

Μία από τις πλέον προφανείς περιοχές που συναντιούνται τα οικονομικά με τη
φιλοσοφία είναι το θέμα της ορθολογικότητας. Τα παραδοσιακά οικονομικά κάνουν
τις όποιες υποθέσεις και καταλήγουν σε επαγωγικά συμπεράσματα θεωρώντας ότι
όλοι οι άνθρωποι φέρονται πάντα λογικά. Τι είναι, όμως, η λογική; H απάντηση
των οικονομικών είναι κάπως εργαλειακή, δηλαδή βλέπει τη λογική ως ψυχρό
εργαλείο που τίθεται στην υπηρεσία δεδομένων προτιμήσεων, τις οποίες όμως δεν
κρίνει. Είναι λογικό αυτό; Είναι λογικό να μην έχει άποψη η λογική μας για το
αν εμείς θέλουμε, για παράδειγμα, να αυτοκτονήσουμε παίρνοντας υπερβολική
ποσότητα ηρωίνης; Τα οικονομικά χρειάζονται εδώ τη βοήθεια της Φιλοσοφίας,
αλλά και της Ψυχολογίας. Τη χρειάζονται, όχι μόνο επειδή σε διαφορετική
περίπτωση τα υποδείγματα των οικονομολόγων δεν θα είναι αρκετά ρεαλιστικά,
αλλά και γιατί η εργαλειακή λογική συχνά οδηγεί τα οικονομικά σε νοηματικά
αδιέξοδα.

– Βλέπουμε στα οικονομικά πολλές θεωρίες και πολλά μοντέλα.
Πιστεύετε ότι έχουν εξελιχθεί ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες;

Σίγουρα, ναι. Να σας δώσω ένα παράδειγμα: Όταν εγώ σπούδαζα μακροοικονομικά,
τη δεκαετία του 1960, ουσιαστικά υπήρχε μόνον ένα βασικό μοντέλο και από αυτό
το μοντέλο έπρεπε να εξάγεις όλα τα συμπεράσματά σου. Το ίδιο συνέβαινε και με
το διεθνές εμπόριο. Θυμάμαι ότι γνωρίζοντας τα βασικά στοιχεία της οικονομικής
επιστήμης, αυτού του ενός μοντέλου, μπορούσα τότε να απαντήσω στις εξετάσεις
σε όλα τα πιθανά ερωτήματα. Τα οικονομικά περιελάμβαναν, τότε, ουσιαστικά ένα
μόνο υπόδειγμα, το οποίο «έσπαγε» στα δύο: στο μικροοικονομικό και στο
μακροοικονομικό υπόδειγμα. Τώρα πια, όλοι αναγνωρίζουν ότι ένα υπόδειγμα δεν
αρκεί, ότι πρέπει να μελετήσουμε σε βάθος τη συμπεριφορά των ανθρώπων, η οποία
δεν εξηγείται από ένα και μοναδικό σύνολο αξιωμάτων. Γι’ αυτό είναι σημαντική
η Θεωρία των Παιγνίων, η Πειραματική Οικονομική, καθώς και η «συνάντηση» της
οικονομικής θεωρίας με τη Φιλοσοφία και την Ψυχολογία.

– Πολλή έμφαση έχει δοθεί τελευταία στη Θεωρία των Παιγνίων, για να
μας βοηθήσει να εξηγήσουμε την «οικονομική» συμπεριφορά των ανθρώπων. H
καθηγήτρια Chichilnisky, σε συνέντευξή της στο «Ανοιχτό MBA»,
τόνιζε ότι η Θεωρία των Παιγνίων είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο,
αλλά δεν μας έχει περιγράψει το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Μας έχει
δώσει μόνο πρόχειρες και πρωτόγονες εξηγήσεις γι’ αυτό. Πώς το
σχολιάζετε;

Μου κάνει τρομακτική εντύπωση αυτή η δήλωση. H Θεωρία των Παιγνίων έχει γίνει
πλέον βασικός τομέας μελέτης των οικονομικών. Στα μοντέλα πριν από τη Θεωρία
των Παιγνίων είχαμε ένα λογικό άτομο που λειτουργούσε και έπαιρνε αποφάσεις
μέσα σε ένα σταθερό περιβάλλον, το οποίο δεν επηρεαζόταν από τις αποφάσεις του
ατόμου. Ήταν μια πολύ περιορισμένη μέθοδος ανάλυσης. Σχεδόν οτιδήποτε
σημαντικό έχει γίνει στα οικονομικά τα τελευταία είκοσι χρόνια, είναι
εμπνευσμένο από τη Θεωρία των Παιγνίων. H Θεωρία των Παιγνίων απλώς αποδέχεται
το εμφανές: ότι, δηλαδή, όλα τα οικονομικά φαινόμενα προκύπτουν από δράσεις
ατόμων και θεσμών σε περιβάλλον στρατηγικής αβεβαιότητας και αλληλεπίδρασης.
Το τι κάνει ο ένας εξαρτάται από τι προσδοκά ότι θα κάνει ο άλλος – και
αντιστρόφως. H διαδραστικότητα μεταξύ των ατόμων / παικτών σε ένα περιβάλλον
που αναλύεται από τη Θεωρία των Παιγνίων είναι κάτι που κανένας οικονομολόγος
δεν μπορεί να αγνοήσει.

– Πιστεύετε ότι τα οικονομικά έχουν γίνει πολύ τεχνικά στις ημέρες μας και
ότι ο κόσμος έχει ξεχάσει πως τα οικονομικά είναι μια κοινωνική επιστήμη;

Αντιθέτως. Ίσως αυτό να γινόταν στις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Πιστεύω
ότι τελευταία τα οικονομικά έχουν ξανασυναντήσει τον σκοπό της ύπαρξής τους. H
έμφαση στην τεχνική έφτασε στο αποκορύφωμά της τη δεκαετία του ’80, αλλά από
τότε υποχωρεί. Καμιά φορά, όμως, η μελέτη της τεχνικής των οικονομικών
μοντέλων ίσως να μας παρασύρει.

– Υπάρχει σήμερα ο HomoEconomicus;

Ο HomoEconomicus ήταν μια ιδέα του 19ου αιώνα, της εποχής που όλοι
προσπαθούσαν να βρουν μηχανιστικά μοντέλα για να εξηγήσουν τη συμπεριφορά των
ανθρώπων. Προσπαθούσαν, δηλαδή, να εντάξουν τις θεωρίες της Μηχανικής ή της
Νευτώνειας Φυσικής σε μια γενική και καθαρή θεωρία για να εξηγήσουν πράγματα
και καταστάσεις. Παίρνοντας, λοιπόν, τα οικονομικά, επεδίωκαν να καθορίσουν
τις ιδιότητες που θα χαρακτήριζαν τον οικονομικό άνθρωπο. Οι ιδιότητες που
απέδιδαν στον οικονομικό άνθρωπο ήταν κάποιες λογικές επιλογές και μια ενιαία
και επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά. Ο οικονομικός άνθρωπος ήταν θεωρητικά μια
καλά υπολογισμένη μηχανή, που πάντα έκανε λογικές και – βεβαίως – μηχανιστικές
επιλογές. H ανάπτυξη των Οικονομικών της Συμπεριφοράς έχει αλλάξει σήμερα την
εικόνα, διότι στα μοντέλα που χρησιμοποιεί βλέπει τον άνθρωπο ως «άνθρωπο» που
επηρεάζεται από ψυχολογικές δυνάμεις και περιορίζεται από αυτές.

– Πιστεύετε ότι κάθε άνθρωπος συμπεριφέρεται διαφορετικά σαν άτομο και
διαφορετικά όταν είναι μέλος κάποιας ομάδας ή κάποιου συνόλου;

Μία από τις παραδοσιακές αρχές του «οικονομικού» ανθρώπου, που συμπεριφέρεται
πάντα λογικά, είναι ότι όλες οι δράσεις οφείλονται σε ατομικές πράξεις. Κάθε
άτομο έχει προτιμήσεις και συμπεριφέρεται λογικά προκειμένου να ικανοποιήσει
αυτές τις προτιμήσεις. Σε όλα αυτά υπάρχει η προϋπόθεση, ότι όλοι
συμπεριφέρονται με βάση τη λογική, δηλαδή ότι κάθε άνθρωπος επιδιώκει να
ικανοποιήσει το προσωπικό του συμφέρον. Το ζήτημα είναι, αν μπορούν να
υπάρξουν δράσεις από ομάδες. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ακαδημαϊκή εργασία με
τίτλο «Γιατί οι καλοί άνθρωποι τελειώνουν πάντα τελευταίοι». Αυτή η εργασία
θέτει το θέμα του αλτρουισμού και την ευτυχία ή δυστυχία που απορρέει από
αυτόν. Με αυτό το παράδειγμα καταδεικνύονται τα προβλήματα που δημιουργούνται
όταν χρησιμοποιούμε μοντέλα που λαμβάνουν υπόψιν μόνο τα άτομα. Πρέπει να
αναπτύξουμε μοντέλα οικονομικών, στα οποία το να ανήκει κανείς σε μια ομάδα
είναι κάτι πολύ περισσότερο από την επιδίωξη των ατομικών μας συμφερόντων.

– Ένα από τα πλέον δημοφιλή αντικείμενα συζήτησης είναι η ενθάρρυνση της
επιχειρηματικότητας ως μοχλού ανάπτυξης. H Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά
τη Λισαβώνα, έχει δώσει ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα της
επιχειρηματικότητας και έχει ορίσει στρατηγικούς άξονες για τον στρατηγικό
σχεδιασμό της.

Οι όροι Ευρωπαϊκή Ένωση και επιχειρηματικότητα μου φαίνονται αντικρουόμενοι,
ως ένα παράδοξο ίσως. Δεν μπορείς να σχεδιάσεις, ούτε να ενθαρρύνεις την
επιχειρηματικότητα. Όταν κάποιος αναγνωρίζει ευκαιρίες στην αγορά, αυτό είναι
επιχειρηματικότητα. Πέρα από τη ρητορική, επιχειρηματικότητα είναι ο
εντοπισμός των ευκαιριών, η πρόθεση και η επιδίωξη κάποιου να αξιοποιήσει
αυτές τις ευκαιρίες, η επένδυση κεφαλαίων και η ανάληψη συγκεκριμένων ρίσκων.
H Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί, ούτε να κατανοήσει την αγορά ούτε να σχεδιάσει
την επιχειρηματικότητα. Αυτό που μπορεί να κάνει, είναι να δημιουργήσει μία
όλο και πιο ελεύθερη αγορά.

Δύσκολο να προβλεφθεί η ανθρώπινη συμπεριφορά

Υπάρχει ένα αυξημένο ενδιαφέρον για τα Πειραματικά Οικονομικά και για τη
σημασία της Ψυχολογίας στα οικονομικά. Στα εργαστήρια γίνονται πολλά
σχετικά πειράματα και ο καθηγητής Sugden είναι ένας από τους πρώτους
διδάξαντες. Στην ερώτηση, πόσο εύκολο είναι να προβλέψει κανείς
τη συμπεριφορά των ανθρώπων, απαντά:

H συμπεριφορά των ανθρώπων δεν είναι πάντα λογική. Το θέμα είναι, αν μπορούμε
να προβλέψουμε τις μη λογικές συμπεριφορές των ανθρώπων, αλλά και το πόσο
αξιόπιστες και εφαρμόσιμες είναι αυτές οι προβλέψεις εκτός του πειραματικού
εργαστηρίου.

Στα εργαστήρια έχουμε μια μεγάλη ποικιλία διαφορετικών πειραμάτων και,
συνήθως, καταφέρνουμε να κάνουμε προβλέψεις με επιτυχία. Όμως, τα πράγματα
γίνονται πολύ πιο δύσκολα στον πραγματικό κόσμο, όταν, δηλαδή, προσπαθούμε να
μεταφέρουμε εργαστηριακές προβλέψεις σε ένα πραγματικό περιβάλλον.

Πάρτε για παράδειγμα τη χρηματοοικονομική συμπεριφορά των ανθρώπων. Συνήθως
δεν θέλουμε να πουλήσουμε κάτι που η αξία του έχει πέσει κάτω από την τιμή
στην οποία το αγοράσαμε. Αυτό είναι μία μη λογική και, πολλές φορές,
συναισθηματική συμπεριφορά. Έχω να σας δώσω και προσωπικά παραδείγματα. Πολλές
φορές παίρνουμε μια χρηματοοικονομική απόφαση που δεν βασίζεται στη λογική,
αλλά σε επιθυμίες και συναισθήματα.