Διαστάσεις Ο μύθος της Aτλαντίδας

Την αναζήτησαν με πάθος οι αρχαιολόγοι. Την ονειρεύτηκαν οι ποιητές. Τη
διεκδίκησαν οι ιδεολόγοι. Αλλά η Ατλαντίδα ξεφεύγει απ’ όλους. Για έναν πολύ
απλό λόγο: ότι είναι ένας φιλοσοφικός μύθος.

«Ατλαντίς: H Χαμένη Αυτοκρατορία»: σε αυτή την ταινία κινουμένων σχεδίων, ο μύθος βρίσκει την πραγματική του θέση

Όταν ο Πλάτωνας αναφέρθηκε για πρώτη φορά στην Ατλαντίδα στον «Τίμαιο», και
στη συνέχεια στον «Κριτία», δεν μπορούσε ασφαλώς να φανταστεί ότι δύο χιλιάδες
χρόνια αργότερα η λογοτεχνική του αυτή σύλληψη θα εξακολουθούσε να αποτελεί
αντικείμενο διαμάχης μεταξύ ιστορικών, αρχαιολόγων, καλλιτεχνών και ιδεολόγων.
Οι ρεαλιστικές ερμηνείες του μυθικού νησιού ξεκινούν από την αρχαιότητα (π.χ.
με τον Φίλωνα της Αλεξανδρείας) και αποκτούν για πρώτη φορά μια ολοκληρωμένη
μορφή στη μετάφραση του «Κριτία» από τον Μαρσίλ Φισέν, το 1485. Εδώ, το
ερώτημα δεν είναι αν, αλλά πού υπήρξε η Ατλαντίδα! Στην προσπάθειά τους να
διεκδικήσουν τα δικαιώματα του καθολικού βασιλιά στον Νέο Κόσμο, οι Ισπανοί
ισχυρίστηκαν ότι η Αμερική δεν ήταν παρά ένα κομμάτι που διασώθηκε από τη
βυθισμένη ήπειρο (η οποία υποτίθεται πως συνόρευε με την Ισπανία). H Ατλαντίδα
απασχόλησε στη συνέχεια πολλά μεγάλα πνεύματα, από τον Μισέλ ντε Μοντέν μέχρι
τον Φράνσις Μπέικον και τον Σουηδό πανεπιστημιακό Όλοφ Ρίντμπεκ – ο οποίος,
μάλιστα, την τοποθέτησε στη σημερινή Σουηδία.

Κι όμως, ήδη από το 1779, σε ένα βιβλίο που είχε τον τίτλο «Δοκίμιο για την
ιστορική ερμηνεία που έδωσε ο Πλάτων στη Δημοκρατία του και στην Ατλαντίδα
του», ο Τζουζέπε Μπάρτολι εξηγούσε ότι το μόνο που ήθελε ο εμπνευστής της
Ατλαντίδας ήταν να αντιπαραβάλει μια ιδανική Αθήνα (την οποία τοποθετούσε
9.000 χρόνια νωρίτερα) σε μια Αθήνα διεφθαρμένη, ιμπεριαλιστική και μισητή
(που μεταμφίεσε στο νησί των απογόνων του Άτλαντα). Γιατί λοιπόν εξακολουθούν
τόσοι ερευνητές και διανοούμενοι να ψάχνουν το μυθικό νησί; Ο Πιερ Βιντάλ-Νακέ
έρχεται σήμερα να προσθέσει μια ιδεολογική διάσταση σε αυτόν τον
προβληματισμό. Όπως επισημαίνει στο βιβλίο του «H Ατλαντίδα. Μικρή ιστορία
ενός πλατωνικού μύθου», που κυκλοφορεί αύριο στη Γαλλία από τις εκδόσεις «Les
Belles Lettres», ένας από τους ιδεολόγους του Χίτλερ (ο Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ)
υποστήριξε ότι οι κάτοικοι της Ατλαντίδας ήταν πρόγονοι των Γερμανών, ενώ ο
ναζί πάστορας Γιούργκεν Σπάνουτ τοποθέτησε την πρωτεύουσα της Ατλαντίδας στο
μικροσκοπικό νησί Ελιγολάνδη, στ’ ανοιχτά του Κουξχάβεν! Για να αντιδράσει
ίσως σε αυτές τις αρλούμπες, ο Εβραίος συνθέτης Βίκτορ Ούλμαν συνέθεσε μέσα
στο στρατόπεδο Τερεζίν μια όπερα με τίτλο «Der Kaiser von Atlantis», όπου η
Ατλαντίδα είναι ένα ολοκληρωτικό κράτος. Το έργο, φυσικά, απαγορεύτηκε (και ο
δημιουργός του πέθανε στο Άουσβιτς).

Ο Βιντάλ-Νακέ δεν έχει καμιά αμφιβολία. Αγαπημένο θέμα πλέον του μυστικισμού
και της θεοσοφίας, αντικείμενο ατελείωτων συζητήσεων για τις ρίζες του
πολιτισμού, ο μύθος της Ατλαντίδας έχει ακόμα πολλές μέρες μπροστά του προτού
παραδοθεί εκεί όπου ανήκει: στην εικόνα και στην ποίηση.