AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Άμα άρχισαν να μπαίνουν στο πλοίο έγινε πανικός

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Αρτάκης. Αρτάκη

H Αρτάκη (τουρκ. Erdek) ως πόλη ταυτίζεται με την αρχαία Κύζικο. Πριν το 1922
αριθμούσε 12.500 κατοίκους, από τους οποίους 9.500 Έλληνες και ελάχιστοι
Κιρκάσιοι, ενώ οι υπόλοιποι ήσαν Τούρκοι. Ήταν έδρα Καζά καθώς και κέντρο
οικονομικής δραστηριότητας των γύρω χωριών. Συγχρόνως ήταν έδρα της Μητρόπολης
Κυζίκου. Γεωγραφικά τοποθετείται στο N-ΝΔ τμήμα της Κυζικηνής Χερσονήσου και
απέχει 16 χλμ. ΒΔ της Πανόρμου, 120 ΝΔ της Κων/πολης, 110 Δ-ΒΔ της Προύσας.
Στην Αρτάκη βρισκόταν το μοναστήρι της Φανερωμένης με τη θαυματουργή, όπως
πίστευαν οι ντόπιοι, εικόνα της Παναγίας, που γιόρταζε πανηγυρικά στις 15 Αυγούστου.

Βρε παιδιά, την εικόνα της Φανερωμένης

(Μαρτυρία Μιχαήλ Μιμίκου – αποσπάσματα)

Στρατιώτες σηκώνουν στα χέρια τους διοικητές των Συνταγμάτων (στο κέντρο ο διοικητής των Ευζώνων, Νικόλαος Πλαστήρας), το πρωί της 15ης Οκτωβρίου 1920 (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Το μέτωπο του Αφιόν Καραχισάρ έσπασε στις δεκατρείς Αυγούστου. Στις δεκαπέντε
ήμουν στο πανηγύρι της Φανερωμένης και βλέπουμε έναν πανικό! Διαλύθηκε το
πανηγύρι. Έμαθε τα νέα ο κόσμος και τραβούσε καθένας να πάει στο χωριό του.

Με τον πανικό του κόσμου τότε, πήραν και την εικόνα και τη φέραν στη Μητρόπολη
της Αρτάκης, στον Άγιο Νικόλαο, γιατί και προηγουμένως τη φέρναμε πολλές φορές
και κάναμε αγιασμό για την ανομβρία, για ασθένειες και για τα τέτοια.

Κατά τις είκοσι δύο του μηνός παίρνω ένα βιαστικό γράμμα από ένα πατριώτη μου
απ’ την Προύσα και μου έγραφε: «Να μην ανησυχείτε, δεν έχετε άμεσο κίνδυνο». Ο
κόσμος δεν ήξερε τι να κάνει.

Τότε, το 1922, που γίνονταν η οπισθοχώρηση, ο προύχων Ιδομενεύς Κελαΐδίτης,
εγγράμματος και λόγιος και στην τοπική αυτοδιοίκηση πάντα μέλος – από τη
γνωστή οικογένεια των Κελαϊδιτών – έτυχε να είναι δήμαρχος, δηλαδή Μπελεπιέ
Ρεϊζί. Το δήμαρχο τον βγάζαμε με ψήφο και πάντα ήταν Έλληνας, ποτέ Τούρκος.

Ο Κελαϊδίτης λοιπόν άρχισε μ’ έναν τρόπο μαλακό να πείθει τον κόσμο, τάχα για
λίγες μέρες να φύγουμε, να περάσουμε απέναντι, για να μη δημιουργηθεί πανικός.

Δοξολογία για την άφιξη του Στρατηγού Ιωάννου. («Για όσους ζήσανε» της Ανθούλας I. Μιχαηλίδου)

Στην αρχή απόφευγε να μπει ο κόσμος στο βαπόρι. Πού ν’ αφήσει ο καθένας την
περιουσία του, το σπίτι του! Το βαποράκι βρέθηκε εκεί· ήταν σαν τα ρυμουλκά
του Πειραιά. Πώς βρέθηκε εκεί πέρα, ποιος ξέρει. Περίμενε.

Άμα όμως έγινε αρχή και μπαίναν μέσα, ύστερα ποιος θα πρωτομπεί. Σκέψου τι
γινόταν! Δράμα! Είχε αποβάθρα ξύλινη, σκάλα· βούλιαξε από τα μπαγάζια η σκάλα
και μόλις ερχόταν το βαποράκι γέμιζε στο λεπτό κι έφευγε. Μας πήγαν στο
Μαρμαρά, στο Πραστιό και στην Αλώνη. Άδειασε σχεδόν η Αρτάκη κι έμειναν μόνο
δυο-τρεις οικογένειες.

Τότε δυο Αρτακηνοί, ο Νικόλαος Κωστέργιας και ο Θεόδωρος Κελίκης, είχαν ένα
καϊκάκι ενός τόννου και πήγαιναν κι έφερναν από την Αρτάκη πράγματα δικά τους
και ξένα· τα φέρναν στο Μαρμαρά. Τους λέω: «Με παίρνετε κι εμένα;» – Θα ήμουν
δεκαπέντε ως δεκάξι χρονών. Μου λένε: «Θα τραβάς κουπί;» – «Θα τραβώ».

Μέρα φθάσαμε και πήγα και βρήκα ένα συγγενή μας ελιέμπορο, Βασίλειο Γκαματζή,
που έμεινε να μεταφέρει το εμπόρευμά του. Τον βρήκα και του είπα να πάρει και
τις δικές μου τις ελιές.

Αυτός περίμενε να ‘ρθή μαγούνα από τους Επιβάτες, αλλά δεν έρχονταν και γι’
αυτό πήγε στην Πόλη κι έφερε ένα ρωσικό καΐκι και φόρτωσε τις ελιές του. Κι
εγώ φόρτωσα τα δικά μου κοφίνια.

Δύο Σεπτεμβρίου 1922, μεσάνυχτα, με μια πανσέληνο, η περίπολος μας βρήκε και
μας λένε: «Τι κάνετε εσείς; Άντε μπρος!» και μπαρκέρνουμε. Την τελευταία
στιγμή – πέντε νομάτοι ήμασταν – ένας απ’ όλους θυμήθηκε: «Βρε παιδιά, την
εικόνα της Φανερωμένης».

Πήγαν και την πήραν και τη βάλαν στο καΐκι. Τραβήξαμε για την Πόλη.

Εκεί οι τουρκικές αρχές κατέσχον το εμπόρευμα, τις ελιές. Την εικόνα ενήργησε
και την πήρε το Πατριαρχείο. Όμως και το καΐκι ελευθερώθηκε ύστερα και
ξεφόρτωσε στην Κωνστάντζα.