AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Δυο φορές πρόσφυγες

Πάλι πρόσφυγες στην Ελλάδα

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Αδραμυττίου. Τσουρούκι.

(Μαρτυρία Γεωργίου Μωυσή – αποσπάσματα)

Το Τσουρούκι, μικρό χωριό με 500 συνολικά κατοίκους, από τους οποίους 200 Έλληνες, βρίσκεται στο μυχό του Αδραμμυτηνού κόλπου, και 5-6 χλμ. N. του Αδραμυττιού. Οι Έλληνες κάτοικοι ήσαν πολύ νέοι έποικοι από τη Λέσβο, γι’ αυτό κιόλας δεν είχαν προλάβει να χτίσουν την εκκλησία τους.

Ήταν Μάιος του 1914. Οι Πομάκοι* Τούρκοι, από τη Βουλγαρία, που είχαν
εγκατασταθεί ως πρόσφυγες στην περιφέρειά μας, δημιουργούσαν όλο επεισόδια.
Στους τούρκικους γάμους όλο πυροβολούσαν στον αέρα για εκφοβισμό, λέγοντας:
«Κεσετζέγιζ, βουρατζάγιζ γκιαβουρλαρί»**. Γενικά επικρατούσε τρομοκρατία. Όπως
πληροφορηθήκαμε αργότερα, ήταν σχέδιο οργανωμένο από τους Γερμανούς συμμάχους
των Τούρκων, να εκτοπίσουν εμάς τους Έλληνες των παραλίων, που είχαμε στα
χέρια μας όλη την οικονομική ζωή του τόπου.

Είχε κυκλοφορήσει η φήμη ότι οι Τούρκοι θα μας επιτεθούν, και γ’ αυτό κάποιος
Τούρκος, γνωστός του πατέρα μου, ο Μπουμπουχτζή Αμέτ, μας πήρε σπίτι του για
προστασία. Μείναμε εκεί μια νύχτα. Την άλλη μέρα βγήκε τελάλης στο χωριό και
είπε να φύγουν οι γκιαβούρηδες.

Σαν ετοιμαζόμασταν να φύγουμε, έρχεται σπίτι μας ο Μπουμπουχτζή Αμέτ και
ρωτάει τη μάνα μου: «Έεε! πού είναι η προίκα της κόρης σου;». Λέει η μάνα μου
με αφέλεια: «Να, τα κρύψαμε εδώ τα πράματα για ασφάλεια». Και πραγματικά, ο
πατέρας μου μ’ έβαλε κι έκρυψα πέντε μπαούλα με είδη προικός και οικιακής
χρήσεως σε λάκκους που άνοιξα στον αχυρώνα. Νομίζαμε ότι θα γυρίσουμε
σύντομα…

Μετά που φύγαμε, έσκαψε ο Τούρκος και πήρε τα πράματα που είχαμε κρύψει. Όταν
γύρισαν οι δικοί μου πίσω, ύστερα από τέσσερα χρόνια, ο Τούρκος επέστρεψε στη
μάνα μου τα μισά πράματα, λέγοντας ότι τα πήρε για προφύλαξη…

Δε μας αφήσανε στην πρώτη προσφυγιά να πάρουμε τίποτα μαζί μας.

Αφήσαμε την παραγωγή μας, κουκιά και σιτάρι, στα χωράφια. Με τους αραμπάδες
πήγαμε στο Άκτσαϊ, λιμάνι του Αδραμυττηνού κόλπου. Μερικοί Τούρκοι του χωριού
μας, κλαίγοντας, μας ξεπροβόδισαν και κάθε τόσο έλεγαν: «Γκυλέ, γκυλέ»***.

Κατεβήκαμε στο λιμάνι. Εκεί μπήκαμε σε πλοία επιβατηγά που είχε στείλει η
ελληνική κυβέρνηση.

Βγήκαμε στη Μυτιλήνη. Μείναμε μερικές μέρες στον κήπο. Μετά μας πήγαν στα
κελιά του Γενί Τζαμί. Μας δίνανε κάθε μέρα συσσίτιο.

Με καλό τρόπο μας δέχτηκαν οι Μυτιληνιοί. Φυσικά κι αυτοί ήταν πριν από δυο
χρόνια κάτω από τον τουρκικό ζυγό, είχαν απελευθερωθεί το 1912.

Το 1919 τους στρατεύσιμους μάς πήραν στρατιώτες στη Μεραρχία Αρχιπελάγους.
Πολεμήσαμε στη Μικρασία.

Τον Μάιο του 1920 γύρισαν πίσω οι δικοί μας στο Τσουρούκι. Τα σπίτια δεν τα
χαλάσανε, τα διαφύλαξαν οι ντόπιοι από τους Πομάκους που είχαν έρθει στο
χωριό. Πήραν πίσω οι δικοί μας τα χωράφια τους. Άρχισαν καινούργιο νοικοκυριό.

Δυό χρόνια βάσταξε η καινούργια ζωή. Τον Αύγουστο του 1922, πάλι πρόσφυγες
στην Ελλάδα.

Εγώ υπηρετώντας στη Μεραρχία Αρχιπελάγους, σε μια μάχη τραυματίστηκα κι ήρθα
στο χωριό μου με δίμηνη άδεια. Ήταν καλοκαίρι του 1922.

Μια μέρα πήγα να ταχυδρομήσω γράμματα στα δυό μου αδέρφια που ήταν φαντάροι, ο
ένας στη Θράκη και ο άλλος στη Σμύρνη. Ο Τούρκος υπάλληλος του ταχυδρομείου
δεν τα δέχτηκε τα γράμματα, λέγοντας: «Γιουνάν πόστασι κατστί»****.

Γυρίζω αμέσως στο χωριό και λέω στους δικούς μου να φύγουμε.

Φορτώσαμε ό,τι μπορούσαμε να πάρουμε μαζί μας σε αραμπάδες που μας έδωσαν οι
Τούρκοι. Στο δρόμο μάς στραβοκοίταζαν οι Τούρκοι των χωριών που περνούσαμε.
Δεν μπορούσαν όμως να μας κάνουν τίποτα, γιατί κρατούσαμε όπλα.

Μάζεψαν όσους είχαν απομείνει ζωντανοί και τους θέρισαν με τα όπλα

Ο λαός της Σμύρνης πληροφορείται την άφιξη του Ελληνικού Στρατού (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Χιλιάδες κόσμος περίμενε στο λιμάνι να ‘ρθουν πλοία από την Ελλάδα. Ήρθε ένα
πλοίο. Ως στρατιώτης μπήκα μέσα. Τους πολίτες δεν τους άφηναν να μπουν· ήταν
μόνο για το στρατό.

Στο Αϊβαλί μείναμε σε κάτι αποθήκες που βρίσκονταν απέναντι σ’ ένα τζαμί· μας
είχαν βολέψει εκεί οι Αϊβαλιώτες.

Ο αδερφός μου Στέλιος, ο μουχτάρης, που ήταν παντρεμένος, έμεινε στο χωριό· το
ίδιο και η μάνα μου. Είπαν ότι δε θέλουν να ξαναγίνουν πρόσφυγες για δεύτερη
φορά. Τους παρακάλεσα να ‘ρθουν μαζί μας στο Αϊβαλί. Ήταν αμετάπειστοι κι
έλεγαν: «Αν είναι να μας σφάξουν οι Τούρκοι, ας μας σφάξουν…!».

Χιλιάδες κόσμος περίμενε στο λιμάνι να ‘ρθουν πλοία από την Ελλάδα. Ήρθε ένα
πλοίο. Ως στρατιώτης μπήκα μέσα. Τους πολίτες δεν τους άφηναν να μπουν· ήταν
μόνο για το στρατό.

Είχα χαρά που γλύτωσα και λύπη που άφησα πίσω τους δικούς μου. Ακόμα έχω μπρος
στα μάτια μου την εικόνα του χωρισμού στο Αϊβαλί. Ήταν οι τρεις αδερφάδες μου
και ο μικρότερος απ’ όλους αδερφός μου. H μια μου αδερφή είχε πέντε παιδιά, η
άλλη δύο, η τρίτη ήταν λεύτερη.

Στη Μυτιλήνη είχε πολλά καΐκια και καράβια. Θα μπορούσαν να πάνε στο Αϊβαλί να
γλυτώσουν τον κόσμο, που μάταια τα περίμενε. Ο λιμενάρχης όμως της Μυτιλήνης
δεν άφηνε να φύγουν τα πλοία. Βρήκα ένα καΐκι που έφευγε κρυφά στο Αϊβαλί.
Είπα να το ναυλώσω να φέρω απ’ εκεί τους δικούς μου.

Μου λέει κάποιος να μην πάω, γιατί μπήκαν Τσέτες στο Αϊβαλί. Καλά που δεν
πήγα. Αργότερα αιχμαλώτισαν το καΐκι και δεν μπόρεσε να γυρίσει πίσω. Αυτούς
που είχαν μαζευτεί στο λιμάνι του Αϊβαλί τους πιάσανε οι Τσέτες και τους
βάλανε στη γραμμή. Τους είπαν ότι θα ξαναγυρίσουν στα χωριά τους. Αυτούς που
δεν μπορούσαν να βαδίζουν στο δρόμο τούς σκότωναν.

Σ’ ένα μέρος που το λένε Βαλανιδιά, πέρα από το Φρέγκιοϊ*****, τους μάζεψαν
όλους που είχαν απομείνει ζωντανοί και τους θέρισαν με τα όπλα. Όλο το χωριό
σφάχτηκε από τους Τσέτες. Από τους διακόσιους κατοίκους του γλυτώσαμε τρία
αδέρφια και ο κουμπάρος μου. Κι αυτό επειδή ήμασταν φαντάροι.

* Οι Πομάκοι είναι ιδιαίτερη εθνότητα, που εξισλαμίστηκε πολύ νωρίς, και
θεωρούνται Τούρκοι. Υπήρξαν πάντοτε ολιγάριθμοι και καταγίνονταν με τη
γεωργία.

** Θα σφάξουμε, θα χτυπήσουμε τους χριστιανούς.

*** Στο καλό! στο καλό!

**** Έφυγε η ελληνική ταχυδρομική υπηρεσία.

***** Το Φρέγκιοϊ, μικρό χωριό, κοντινό προς το Τσουρούκι. Οι κάτοικοι
του τελευταίου είχαν στενές σχέσεις με τους κατοίκους του Φρέγκιοϊ·
αλληλοπαντρευόντουσαν.