ΟΔΗΓΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Πώς θα δημιουργήσουμε μια κουλτούρα ιδεών

Οι νέοι, η συνεργασία, η πολυεθνική κοινωνία και συχνά η αποτυχία είναι οι
αναγκαίοι άξονες στους οποίους βασίζεται η ιδανική Κοινωνία της Πληροφορίας

Η καινοτομία είναι ανεπαρκής. Συνήθως είναι απείθαρχη, έχει την τάση να
αντιτίθεται μονίμως, είναι εικονοκλαστική και τρέφεται με σύγχυση και
αντιφάσεις. Με λίγα λόγια, το να είσαι καινοτόμος έρχεται σε αντίθεση με αυτό
που επιθυμούν οι γονείς για τα παιδιά τους, οι διευθυντές για τις εταιρείες
τους και οι αρχηγοί κρατών για τις χώρες τους. Και οι άνθρωποι που είναι
καινοτόμοι είναι μεγάλος μπελάς.

Παρ’ όλα αυτά, χωρίς την καινοτομία είμαστε καταδικασμένοι – λόγω βαρεμάρας
και μονοτονίας – στην παρακμή. Τι είναι λοιπόν αυτό που προκαλεί την
καινοτομία και από πού προέρχονται οι νέες ιδέες; Οι βασικές απαντήσεις – ένα
καλό εκπαιδευτικό σύστημα, η ενθάρρυνση διαφορετικών απόψεων και η καλλιέργεια
της συνεργασίας – ίσως είναι αναμενόμενες. Και όσες χώρες έχουν καταφέρει να
πληρούν αυτά τα κριτήρια, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν επωφεληθεί. Όμως,
μερικά πράγματα – μεταξύ αυτών η φύση της ανώτερης εκπαίδευσης – θα πρέπει να
αλλάξουν ώστε να εξασφαλίσουμε μια αέναη πηγή νέων ιδεών στην Κοινωνία της
Πληροφορίας.

Ένα από τα θεμελιώδη συστατικά ενός καλού συστήματος καινοτομίας είναι η
ποικιλία. Κατά κάποιον τρόπο, όσο πιο ισχυρή η κουλτούρα τόσο μικρότερη η
πιθανότητα να παράγει καινοτόμο σκέψη. Κοινές και βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις,
ευρέως εξαπλωμένες νόρμες και τυποποιημένα πρότυπα συμπεριφοράς και απόδοσης
είναι οι εχθροί των νέων ιδεών. Μία κοινωνία που υπερηφανεύεται για την
αρμονία και την ομοιογένειά της είναι σχεδόν απίθανο να αποθαρρύνει τη
διαφορετική σκέψη. Η παρεμπόδιση της καινοτομίας δεν χρειάζεται να είναι τόσο
φανερή. Μπορεί πολύ απλά να εκφράζεται μέσω των ανθρώπων που συμφωνούν σιωπηρά
και βολεύονται με την υπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων.

Ρεκόρ καινοτομιών

Αντίθετα, μία πολύ ετερογενής κοινωνία γεννά καινοτομία λόγω των ανθρώπων της,
που κοιτούν τα πάντα από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η Αμερική, το λεγόμενο
χωνευτήρι των λαών, για πολλούς δεν έχει κουλτούρα (με μικρό ή κεφαλαίο Κ). Σε
συγκριτικές έρευνες που γίνονται σε βιομηχανικά κράτη, οι Αμερικανοί μαθητές
Λυκείου αποδεικνύονται μέτριοι – στην καλύτερη περίπτωση – στην ανάγνωση, τα
μαθηματικά και την επιστήμη. Και δυστυχώς, η χώρα είναι με διαφορά πρώτη στον
κόσμο σε εγκληματικότητα με όπλα στις νεαρές ηλικίες. Όμως, κοιτώντας στον
προηγούμενο αιώνα, οι ΗΠΑ έχουν κερδίσει το ένα τρίτο όλων των Βραβείων Νόμπελ
και ευθύνονται για έναν απαράμιλλο αριθμό καινοτομιών – από την εργοστασιακή
αυτοματοποίηση μέχρι το ολοκληρωμένο κύκλωμα και τη συνένωση γονιδίων – οι
οποίες είναι η ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης.

Το αποδίδω σε δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι στην Αμερική δεν στιγματίζουμε
αυτούς που έχουν προσπαθήσει και έχουν αποτύχει. Και μάλιστα, οι
επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται σε διάφορους κλάδους είναι περισσότερο,
και όχι λιγότερο, πιθανό να επενδύσουν σε κάποιον που έχει αποτύχει σε
προηγούμενη επιχειρηματική του απόπειρα παρά σε κάποιον που τώρα ξεκινά την
πρώτη του εταιρεία. Η πραγματική απογοήτευση έρχεται όταν οι άνθρωποι δεν
μαθαίνουν από τα λάθη τους.

Ακούμε τους νέους

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι είμαστε πρόθυμοι να ακούσουμε τους νέους μας, σε
αντίθεση με τους περισσότερους λαούς. Πολλοί πολιτισμοί προσδίδουν στην ηλικία
υπερβολική αξία. Εκεί, η εμπειρία ανταμείβεται αντί της φαντασίας και ο
σεβασμός παραείναι ευλαβικός. Σε μερικές κοινωνίες οι δουλειές δίνονται με
βάση την ηλικία, δημιουργώντας ένα περιβάλλον εχθρικό απέναντι στους νέους.
Θυμάστε την έκφραση «τα παιδιά πρέπει να τα βλέπει κανείς και όχι να τα
ακούει»; Δείτε λοιπόν την οικονομική ανάπτυξη που οφείλεται σε τέτοια
«παιδιά», όπως ο Μπιλ Γκέιτς ή ο Μάικλ Ντελ, για να αναφέρουμε μόνο δύο
παραδείγματα.

Αυτά είναι τα καλά νέα. Σε ό,τι αφορά όμως την ανατροφή των νέων, πρέπει να τα
πάμε καλύτερα. Προσωπικά, προβληματίζομαι ιδιαίτερα με την αρχική εκπαίδευση,
η οποία συνήθως επηρεάζει εξαιρετικά αρνητικά τη δημιουργικότητα. Στην
προσπάθειά μας να καταλάβουμε τι μαθαίνουν τα παιδιά, είμαστε υπερβολικά
ενθουσιώδεις γιορτάζοντας τις επιτυχίες τους. Αυτό που είναι πιο συναρπαστικό
είναι το τι κάνουν τα παιδιά λάθος. Ακόμα και η έννοια του «λάθους» αξίζει την
προσοχή μας. Μπορεί ο άνεμος να μη δημιουργείται από τα φύλλα που κουνιούνται,
όπως υποθέτουν κάποια παιδιά. Η θεωρία τους, όμως, είναι επαρκώς ικανοποιητική
και δεν πρέπει να την απορρίπτουμε χωρίς δεύτερη κουβέντα. Η αποσυναρμολόγηση
λανθασμένων σκεπτικών είναι μία από τις καλύτερες μεθόδους για να βρεις νέες
ιδέες. Η διαδικασία είναι παρόμοια με τη διόρθωση των λαθών σε ένα πρόγραμμα
για υπολογιστή και δεν έχει καμία σχέση με την πνευματική εκγύμναση και την
πρακτική εκπαίδευση (η οποία ξαναγίνεται θεμέλιος λίθος της σχολικής
διδασκαλίας).

Ποικιλία απόψεων

Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουμε στην προσπάθειά μας να οικοδομήσουμε
μια δημιουργική κουλτούρα είναι να βρούμε τρόπους να ενθαρρύνουμε την ποικιλία
απόψεων. Πολλά προβλήματα στη μηχανική έχουν λυθεί από ανθρώπους άσχετους με
την επιστήμη, για τον απλούστατο λόγο ότι η οπτική γωνία από την οποία
εξετάζει κανείς την κατάσταση είναι σημαντικότερη από τον δείκτη ευφυΐας. Η
ειρωνεία είναι ότι αυτή η ικανότητα δεν θα βάλει τα παιδιά στο Πανεπιστήμιο
ούτε θα τα βοηθήσει να διακριθούν εκεί. Η ακαδημαϊκή κοινότητα ανταμείβει την
εμβάθυνση. Η εξειδίκευση προωθείται από ειδικούς που συνεργάζονται με τους
ομοίους τους. Οι σχολές και τα εργαστήρια επικεντρώνονται σε συγκεκριμένους
τομείς και τα μεταπτυχιακά δίνουν έμφαση στην εξειδίκευση και την ανάπτυξη
ιδεών σε περιορισμένες επιστημονικές περιοχές.

Το αντίδοτο στη διοχέτευση της έρευνας σε κανάλια και τον διαχωρισμό της σε
τμήματα είναι η ανάμειξη διάφορων κλάδων, όρος που περιγράφει έναν σχεδόν
αδύνατο στόχο των ανώτατων σπουδών.

Πολυκλαδικά εργαστήρια και προγράμματα εμφανίστηκαν τη δεκαετία του ’60 για να
αντιμετωπίσουν μεγάλα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στις φυσικές και
κοινωνικές επιστήμες, τη μηχανική και τις τέχνες. Η ιδέα ήταν η ένωση
συγκοινωνούντων τμημάτων γνώσης για να αντιμετωπιστούν ζητήματα που
ξεπερνούσαν τα γνωστά όρια.

Μόλις πρόσφατα όμως, οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι οι πολυκλαδικές
προσεγγίσεις μπορούν να αξιοποιήσουν πολύ μικρά προβλήματα και ότι σε αυτό το
περιβάλλον ενθαρρύνεται η δημιουργικότητα. Ενώνοντας τις δυνάμεις ανθρώπων με
διαφορετική μόρφωση, εμπειρία, ηλικία ή κουλτούρα αυξάνουμε την πιθανότητα να
έχουμε αποτελέσματα διαφορετικά από αυτά που είχαμε φανταστεί. Δύο πρόσθετα
υλικά χρειάζονται για την καλλιέργεια νέων ιδεών. Πρώτα, πρέπει να
ενθαρρύνουμε το ρίσκο. Κάτι ιδιαίτερα δύσκολο στη μέση μιας καριέρας, που
συνήθως έρχεται σε αντίθεση με τους μηχανισμούς προαγωγής. Κι αυτό γιατί το
ρίσκο, από μόνο του, μοιάζει χαζό. Οι άνθρωποι που τολμούν να κοιτάξουν πίσω
από τη γωνία εκτίθενται στην αποτυχία και τον σαρκασμό και έτσι πρέπει να
βρουν στήριγμα από το περιβάλλον τους. Αν δεν το βρουν, οι ιδέες τους θα
παραμείνουν στα χαρτιά.

Ανοιχτά χαρτιά

Το δεύτερο που πρέπει να κάνουμε είναι να ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να είναι
ανοικτοί και να μοιράζονται τις ιδέες τους – ακόμα μια κοινοτοπία που είναι
σχεδόν αδύνατο να υλοποιηθεί. Στην ακμή της ψηφιακής φούσκας (τέλη της
δεκαετίας του ’90) ήταν πολύ δύσκολο για τους επιστήμονες στον χώρο των
υπολογιστών να μοιράζονται τις ιδέες τους, καθώς αυτοί οι άνθρωποι έχουν μάθει
ότι ακριβώς το αντίθετο ανταμείβει την προσπάθειά τους. Έτσι, οι φοιτητές
κρατούσαν μυστικές τις ιδέες τους μέχρι να αποφοιτήσουν. Καθώς, ο ένας μετά
τον άλλο, κρατούσαν κλειστά τα χαρτιά τους, πολλά ερευνητικά εργαστήρια (όπως
τα Εργαστήρια Bell) έχασαν σε αξία και αποτελεσματικότητα. Από αυτή την άποψη,
ας ευχαριστήσουμε τον Θεό που έσκασε η φούσκα.

Την ώρα που η οικονομία βουλιάζει, οι εταιρείες κόβουν πολλά ερευνητικά
προγράμματα υψηλού ρίσκου. Και αυτά που μένουν, γίνονται περισσότερο
αναπτυξιακά παρά καινοτόμα. Αν η τάση συνεχιστεί, θα αντιμετωπίσουμε έλλειψη
νέων ιδεών. Ήδη, ολοένα και λιγότερες μεγάλες εταιρείες ρίχνουν βάρος σε νέες
ιδέες, ενώ οι καινούργιες επιχειρήσεις είναι ελάχιστες.

Τα Πανεπιστήμια και η βιομηχανία

Ολοένα και συχνότερα, στη «νέα οικονομία», η έρευνα και η καινοτομία θα
προωθούνται εκεί όπου υπάρχουν πολλαπλά μέσα στήριξης. Τα Πανεπιστήμια,
δίνοντας έμφαση στον συνδυασμό κλάδων, μπορούν να καλύψουν αυτό τον ρόλο,
καθώς το προϊόν τους, εκτός από την έρευνα, είναι οι άνθρωποι.

Συνδυάζοντας έρευνα και μόρφωση μπορούμε να πάρουμε πολύ μεγαλύτερα ρίσκα.
Προς το παρόν, ελάχιστα Πανεπιστήμια στην Αμερική ανήκουν σε αυτή την
κατηγορία «ερευνητικών ιδρυμάτων». Πρέπει να γίνουν περισσότερα και να
ακολουθήσουν Πανεπιστήμια στον υπόλοιπο κόσμο.

Η βιομηχανία μπορεί να βοηθήσει στη βασική έρευνα, αν η καινοτομία πάψει να
είναι ανταγωνιστικό φαινόμενο – κάτι που η Ιαπωνία κατάλαβε στις αρχές της
δεκαετίας του ’80, όταν το υπουργείο Οικονομίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας
χρηματοδότησε τη συνεργασία επιχειρήσεων στη ρομποτική, την τεχνητή νοημοσύνη
και την κατασκευή ημιαγωγών.

Μπορεί αυτή η προσέγγιση να μην αποδίδει πάντα, αλλά είναι πολύ πιο
αποτελεσματική από ό,τι υποθέτουν οι περισσότερες εταιρείες. Τα έξοδα
μοιράζονται, καλλιεργούνται διαφορετικές απόψεις και η καινοτομία έχει μια
ευκαιρία να επιβιώσει ακόμα και στο χειρότερο οικονομικό κλίμα.

Η ικανότητα μεγάλων αλμάτων σκέψης είναι κοινός παρονομαστής ανάμεσα στους
δημιουργούς πρωτοπόρων επαναστατικών ιδεών.

Την έχουν συνήθως άνθρωποι με πλατύ υπόβαθρο, πολυδιάστατο μυαλό και μεγάλο
πλούτο από εμπειρίες. Άλλοι παράγοντες, όπως η επιρροή της οικογένειας, τα
σωστά πρότυπα, τα ταξίδια και η εμπειρία ζωής σε ποικίλα περιβάλλοντα
συμβάλλουν αποφασιστικά, όπως και τα εκπαιδευτικά συστήματα και η αξία που
δίνει η τοπική κοινωνία στα νιάτα και τη διαφορετική οπτική γωνία.

Στα πλαίσια της κοινωνίας μας, μπορούμε να διαμορφώσουμε κάποιους από αυτούς
τους παράγοντες. Άλλους, όχι. Για να σιγουρεύσουμε τη ροή μεγάλων ιδεών στην
κοινωνία της πληροφορίας, πρέπει να αποδεκτούμε τα παραπάνω δεδομένα για την
προέλευση των ιδεών, να συνεχίσουμε να ανταμείβουμε την καινοτομία και να
εξυμνούμε τις ανερχόμενες τεχνολογίες..

Ο Νίκολας Νεγκροπόντε είναι συνιδρυτής του Media Lab στο Τεχνολογικό
Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και του περιοδικού «Wired». Το κείμενο αυτό
δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο επιστημονικό περιοδικό του ΜΙΤ «Technology
Review», τεύχος Φεβρουαρίου 2003, και αναδημοσιεύεται στα «ΝΕΑ» με την άδεια
του συγγραφέα και του εκδότη.