ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Θρησκεία και ανεκτικότητα

Τι πρέπει να λατρεύει ένας πιστός; Την υλική υπόσταση μιας θρησκευτικής
εικόνας ή το άυλο περιεχόμενό της, που βρίσκεται «πίσω απ’ αυτήν»; Μπορεί,
επιπλέον, μια λατρευτική εικόνα να εμπορευματοποιείται και να αποτελεί την
εστία ενός βιομηχανοποιημένου κερδοφόρου θεάματος (κατά το πρότυπο της λογικής
του καπιταλισμού); Αυτό το σοβαρό ζήτημα έφερε ξανά στο προσκήνιο η τολμηρή
παρέμβαση του Μητροπολίτη Ιωαννίνων (και η διαμάχη του με τον Προκαθήμενο της
Εκκλησίας, που τον κατηγόρησε για «προτεσταντισμό»).

Όμως, η διαμάχη τούτη μού θύμισε το γλαφυρό περιστατικό που εξιστορεί ο U. Eco
για έναν επαναστάτη του Μάη του 1968, που ξαφνικά μεταστράφηκε και έγινε
τελικά βιβλιοθηκάριος στο Άγιον Όρος. Μια μέρα ο Eco τον ρώτησε για την
ορθόδοξη λειτουργία. «Είσαστε διανοούμενος», του είπε, «ξέρετε πολύ καλά ότι
οι εικόνες τις οποίες ασπάζεστε στην πρωινή λειτουργία δεν είναι πραγματικά
άγια λείψανα». Τότε ο μορφωμένος μοναχός τού απάντησε ότι αυτό δεν ήταν το
πρόβλημα: «Αν τις ασπάζεσαι με ευλάβεια, νιώθεις πραγματικά το άρωμα». Δηλαδή,
δεν προσπάθησε να αποδείξει ότι οι εικόνες ήταν αυθεντικές. Είπε μόνο ότι αν
έμπαινε κανείς στο πνεύμα της πίστης, τότε θα ένιωθε ότι οι εικόνες ήταν
αληθινές!

Πάντως, ανεξάρτητα από αυτό, είναι δυνατό στον σύγχρονο κοσμοπολίτικο κόσμο,
που έχει ανατραφεί κατά το πλείστον με ρασιοναλιστικό πνεύμα, να προωθούνται
από την Εκκλησία τέτοιες αναχρονιστικές μορφές τού θρησκεύεσθαι (που εξωθούν
τους πιστούς στη μαζική υστερία ενός «παραμυθητικού αγγίγματος» μιας υλικής
εικόνας); Ο Α. Giddens αναφέρει, μάλιστα, ότι στην ταραγμένη εποχή μας η
θρησκευτική παράδοση βιώνεται όλο και λιγότερο παραδοσιακά. Κατά συνέπεια,
στις σύγχρονες μεταμοντέρνες κοινωνίες που «αποδομούν» την παράδοση πρέπει να
υπάρχει ένας αξιοσημείωτος βαθμός ορθολογικότητας που θα συνηγορεί υπέρ της
διατήρησης (ή της απόρριψης) ορισμένων θρησκευτικών τελετουργιών.

Είναι δυνατό, όμως, να αντέξει σοβαρά σε μια τέτοια θεώρηση η
βιομηχανοποιημένη (μαζική) λατρεία της εικόνας ενός αγίου που μας θυμίζει τους
μαγικούς μύθους ενός παλαιότερου αγροτικού πολιτισμού; Είναι δυνατόν επίσης
(για όποιον αποδέχεται το θρησκευτικό φαινόμενο) να ακυρώνεται με τέτοιο τρόπο
η υψηλή πνευματικότητα της θρησκείας (που ταυτιζόταν από τον Τ. Mann με τη
διαρκή αναζήτηση και τη δοκιμασία);

Επιπλέον, δεν ευσταθεί, βέβαια, και η κατηγορία για «προτεσταντισμό», που
εκτόξευσε ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος εναντίον του Μητροπολίτη Ιωαννίνων
(επειδή υποστήριξε διαφορετικές απόψεις γι’ αυτό το ζήτημα). Η μομφή τούτη μάς
οδηγεί πίσω στον θεοκρατικό Μεσαίωνα και στις δίκες μαγείας. Και πάντως, δεν
θυμίζει σε τίποτε την αξία της ανεκτικότητας, που πρέπει να υπάρχει στη
σύγχρονη ορθόδοξη διδασκαλία. Η κατηγορία τούτη έχει εκλεκτική συγγένεια με
την επικίνδυνη εκδοχή του Berlusconi για την ανωτερότητα της Δύσης έναντι του
Ισλάμ (: η Δύση έβγαλε έναν Μότσαρτ). Και οι δύο έχουν ένα απίθανο έλλειμμα
ανεκτικότητας.

Όλη αυτή η προβληματική θυμίζει μόνο την κοινωνικοπολιτική προσέγγιση που
υιοθέτησε πρόσφατα ο Ρ. Krugman εναντίον της κυβέρνησης Bush (και γνωστών
στελεχών του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος). Δηλαδή, ότι αναγορεύουν τη
χριστιανική πίστη σε δομικό στοιχείο της πολιτικής ζωής (αφού απαιτούν να
λαμβάνεται υπόψη για τον διορισμό σε επαγγελματικούς οργανισμούς, που
χρηματοδοτούνται από το αμερικανικό δημόσιο). Μάλιστα, ο Τ. DeLay (εκπρόσωπος
της ρεπουμπλικανικής πλειοψηφίας στο Κογκρέσο) διατυπώνει απίθανες θεωρίες και
υποστηρίζει ότι βρίσκεται σε ειδική αποστολή από τον Θεό για να προωθήσει τη
«βιβλική κοσμοαντίληψη» στην αμερικανική πολιτική ζωή. Έτσι, ο Krugman
καταλήγει στο συμπέρασμα ότι εκκολάπτεται σιγά σιγά ένα θεοκρατικό μοντέλο
(χριστιανικής) κοινωνίας («New York Times», 17/12/2002). Μήπως αυτό το
κοινωνικό πρότυπο εποφθαλμιούν και ορισμένοι εκκλησιαστικοί ιεράρχες στην
Ελλάδα;

Ποιο είναι το συμπέρασμα απ’ όλα αυτά; Η λατρευτική εικόνα δεν πρέπει να
μετατρέπεται σε εμπορευματοποιημένο προϊόν, γιατί τότε μεταλλάσσεται η
θρησκευτική τελετουργία σε αγοραίο θέαμα. Επιπλέον, όπως λέει κι ο Ε. Said,
πρέπει να εγκαταλείψουμε τα φανταστικά τείχη που χωρίζουν τους ανθρώπους με
βάση τους ιδιαίτερους πολιτισμούς (ή τις αντίπαλες θρησκείες), ιδίως μάλιστα
όταν οι διαθέσιμοι φυσικοί πόροι της Γης είναι πολύ περιορισμένοι!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής Νομικής στο Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.