ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το λυκόφως του καπιταλισμού

Ο θρίαμβος του δημοκρατικού καπιταλισμού στην εναγώνια αντιπαράθεσή του με τη
σοσιαλδημοκρατία και τον κομμουνισμό δεν σηματοδότησε και το τέλος των
κοινωνικών προβλημάτων. Η ελεύθερη οικονομία απέδειξε πως συνιστά το
αποτελεσματικότερο σύστημα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της
βιομηχανικής κοινωνίας. Δεν οδηγεί όμως και στον παράδεισο. Υπάρχουν και
σκοτεινές πλευρές σε ένα σύστημα που προτάσσει την ελευθερία των ατομικών
επιλογών σαν την κινητήρια δύναμη της προόδου. Οι πρόσφατες αποκαλύψεις για
λογιστικά μαγειρέματα από τους οικονομικούς εγκεφάλους ορισμένων γιγαντιαίων
αμερικανικών εταιρειών έφεραν στο φως μερικές από τις αδυναμίες του
συστήματος. Δεν παρουσίασαν όμως στην κοινή γνώμη ολοκληρωμένα τη φυσιογνωμία
του «ύστερου η ανοργάνωτου καπιταλισμού», με τον οποίο σήμερα συμβιώνουμε.

Η κατάρρευση των γνωστών μοντέλων οικονομικής δράσης που συνήθιζαν να
οικοδομούνται πάνω στο σχήμα κεφάλαιο βιομηχανική υποδομή – παραγωγή – μαζική
απασχόληση – διοχέτευση στις αγορές – κατανάλωση και η αντικατάστασή τους από
τη δημιουργία και προώθηση προϊόντων του αέρα (μέσα ενημέρωσης, ηλεκτρονικά
λογισμικά, διαφήμιση, μουσική και φιλμ, προβολή σπορ, υπηρεσίες επιχειρησιακών
και επικοινωνιακών συμβούλων κ.λπ.) αποδομεί κατεστημένες νοοτροπίες κι
εκτροχιάζει την λειτου-ργία του δημόσιου τομέα. Τα φορολογικά έσοδα μειώνονται
μέσω ηλεκτρονικών συστημάτων απόκρυψης, μέσω παράκτιων εταιρειών και με την
ελεύθερη και ταχύτατη διακίνηση κεφαλαίων και εταιρικών επιχειρησιακών
κέντρων.

Συνακόλουθα, η ανακατανομή εισοδήματος καθίσταται μια εξαιρετικά ακανθώδης
υπόθεση, ενώ ο ρόλος του κράτους περιθωριοποιείται με συνταρακτικές
προεκτάσεις πάνω στην εικόνα και τις τύχες του πολιτικού προσωπικού. Όπως
σωστά επισημαίνει ο Colin Leys (Market Driven Politics: Neoliberal Democracy
and the Public Interest. London: Verso, 2001): «Η πολιτική σήμερα σε ολόκληρο
τον κόσμο κυριαρχείται από τις αγορές. Δεν είναι μόνο το γεγονός πως οι
κυβερνήσεις δεν είναι δε θέση να μανατζάρουν αυτόνομα τις οικονομίες τους.
Αλλά για να επιβιώσουν πολιτικά είναι υποχρεωμένες να προσαρμόζουν τις
πολιτικές τους με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι συμβατές με τις απαιτήσεις των
διεθνών αγορών».

Μεγαλύτερη σημασία έχουν σήμερα οι χρηματιστηριακές συμπεριφορές των μετοχών
εισηγμένων εταιρειών, από την ίδια την απόδοση των επιχειρήσεων στην
πραγματική αγορά. Δεν είναι τυχαίο πως οι χρηματαγορές εξισορρόπησαν γρήγορα
μετά τις αποκαλύψεις για τα σκάνδαλα τύπου Enron και WorldCom. Πολλοί
συνηδητοποιούν πως οι λογιστικές αλχημείες δεν αποτελούν προνομιακή πολυτέλεια
του προωθημένου καπιταλισμού. Μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση πολλές
χώρες-μέλη χρησιμοποιούν «δημιουργικά» τεχνάσματα για να αποκρύψουν
δημοσιονομικές αδυναμίες, ενώ δεκάδες κρατικές επιχειρήσεις – πολλές ελληνικές
ανάμεσά τους – δεν δημοσιεύουν ή δεν δημοσίευαν ισολογισμούς για να θολώσουν
τα νερά αναφορικά με την πραγματική οικονομική τους κατάσταση.

Η δυναμική είσοδος της εποχής της γνώσης στη ζωή μας σηματοδοτεί και την
ανατροπή του κυρίαρχου παραδείγματος οργάνωσης της πολιτικής και της
οικονομίας σε ολόκληρο σχεδόν τον κόσμο. Ο καπιταλισμός δεν είναι παρά το ένα
σκέλος της πολιτικο-ιδεολογικής τραμπάλας, στην αντίπερα όχθη από τον
σοσιαλισμό, που κυριάρχησε για διακόσια περίπου χρόνια σε ολόκληρη την υφήλιο
με αιχμή παρουσίας το αντιπροσωπευτικό σύστημα. Το παράδειγμα όμως αυτό πνέει
πλέον τα λοίσθια. Και ο καπιταλισμός βρίσκεται στον δρόμο του τελικού του
λυκόφωτος.

Τα γεγονότα δείχνουν την ανάδειξη μιας καινούργιας πολιτικο-οικονομικής
πραγματικότητας. Η εθνική αστική τάξη, που κυριάρχησε στα χρόνια του
τούρμπο-καπιταλισμού, υποχωρεί μπροστά στην ανωτερότητα των κυρίαρχων
«δικτυοκρατών». Μιας νέας ελίτ δηλαδή που στηρίζει την ανωτερότητά της στον
έλεγχο, τη δυνατότητα πρόσβασης και την ικανότητα διανομής κατά βούληση της
απαραίτητης γνώσης. Στα καινούργια δεδομένα που αναδεικνύονται δεν θα έχει
σημασία ο έλεγχος του κεφαλαίου και των όποιων πλουτοπαραγωγικών πόρων. Η
κυριαρχία θα εστιάζεται στον έλεγχο των ηλεκτρονικών δικτύων και την παραγωγή
θα αντικαταστήσει, σαν κινητήρια δύναμη της οικονομίας, η κατανάλωση. Με βάση
τα καινούργια οικονομικά δεδομένα όλοι θα έχουν τα μέσα, ακόμα και εικονικά –
μέσω κατευθυνόμενου δανεισμού – να καταναλώνουν. Οι κοινωνικές διαφορές θα
εστιάζονται στο τι ακριβώς θα μπορεί ο καθένας – ή θα γνωρίζει πως είναι σε
θέση – να καταναλώσει. Το προλεταριάτο θα αντικατασταθεί από το
«καταναλωταριάτο»!! (βλ. σχετ. Al. Bard και J. Soderqvist, Netocracy: The New
Power Elite and Life after Capitalism. London: Reuters, 2002). Το
αντιπροσωπευτικό σύστημα κλονίζεται, οι παραδοσιακές αξίες διαλύονται και η
άσκηση εξουσίας θα στηριχθεί από τα πράγματα σε δομές ηλεκτρονικές και
υπερεθνικές. Όσοι έχουν πρόσβαση σε δίκτυα και σε πηγές πληροφοριών
πλεονεκτούν προφανώς συντριπτικά.

Κάτι καινούργιο αναδεικνύεται. Και οι σημερινές αναταράξεις δεν είναι παρά οι
πόνοι ενός πρόωρου τοκετού.