Τα μυστικά της χρυσαφένιας θάλασσας

Μια έρημος στον ωκεανό. Αυτή η εικόνα επικρατούσε επί αιώνες για τη Θάλασσα
των Σαργασσών. Σήμερα ο επιστημονικός κόσμος την ανακαλύπτει. Δεν είναι
έρημος, αλλά ένας παράδεισος βιοποικιλότητας, που μπορεί να φιλοξενεί ακόμη
και τα μυστικά για τη θεραπεία σοβαρών ασθενειών και τη λύση περιβαλλοντικών
προβλημάτων.

Αντίγραφο του πλοίου «Νίνια» του Χριστόφορου Κολόμβου, που έπλευσε πρώτο μέσα από τη Θάλασσα των Σαργασσών

17 Σεπτεμβρίου 1492. Το πλήρωμα ήταν ανήσυχο. Το σκάφος απάγκιαζε σε περίεργα
νερά. Ο Χριστόφορος Κολόμβος, ίσως ο πρώτος που περιέγραψε αυτόν τον τόπο,
έγραφε στο ημερολόγιό του: «… Είδα πολλά φύκια, πολλές φορές ήταν βλάστηση
των βράχων και προέρχονταν από δυτική κατεύθυνση. Νομίσαμε ότι πλησιάζαμε σε
στεριά». Όμως η εκτίμηση του πληρώματος διαψεύσθηκε. Ήταν πολύ μακριά από τις
ακτές. Σήμερα ξέρουμε ότι τα φύκια αυτά ανήκουν στο γένος Σάργασσο, απ’ όπου
και το όνομα της περιοχής που τα φιλοξενεί: Θάλασσα των Σαργασσών.

Μια εβδομάδα αργότερα τα σκάφη «Νίνια», «Πίντα» και «Σάντα Μαρία» βρίσκονταν
ακόμη εκεί. Ο Κολόμβος έγραφε: «Η θάλασσα ήταν ήρεμη, ακύμαντη και οι άνδρες
άρχισαν να παραπονιούνται. Δεν θα φυσούσε ποτέ για να επιστρέψουμε στην
Ισπανία. Ύστερα όμως τα νερά φούσκωσαν, χωρίς άνεμο, και αυτό τους
εξέπληξε…».

Απόκοσμη. Ήταν έμπειροι ναυτικοί που δεν εκπλήσσονταν εύκολα και
προσπαθούσαν να συνηθίσουν μια θάλασσα που δεν έμοιαζε με καμία άλλη – καθαρή
και ήσυχη, με μια μυστηριώδη ομορφιά. Άδεια όμως και νεκρή. Το ψάρεμα δεν
παρήγε αρκετή τροφή. Τα μοναδικά ζωντανά της έμοιαζε να είναι οι θαλάσσιες
χελώνες, καμιά φάλαινα και το φύκι σάργασσο. Άρχισαν να τη βλέπουν σαν έρημο.
Πράγματι, αυτή η θάλασσα παράγει ελάχιστη ζωή και τα νερά της επιτρέπουν
περιορισμένη ανάπτυξη βλάστησης. Το εκθαμβωτικό της μπλε όμως σου κόβει την
ανάσα… Αυτό το θαλάσσιο σώμα – βάθους μισού μιλίου και πλάτους δύο
εκατομμυρίων τετραγωνικών μιλίων – εντοπίζεται στη μέση ενός εξαιρετικά ψυχρού
Βόρειου Ατλαντικού Ωκεανού, ενώ στην επιφάνειά του επιπλέουν τεράστια χαλιά
χρυσαφένιων φυκιών.

Το φύκι σάργασσο

Επί αιώνες τα μυστήρια της Θάλασσας των Σαργασσών απασχολούσαν μυθοπλάστες,
επιστήμονες, καλλιτέχνες. Το απόμακρο της περιοχής, το απόκοσμο γαλάζιο της,
τα πυκνά στρώματα των φυκιών, έδωσαν έμπνευση για θρύλους, όπου τα φύκια
παγιδεύουν με τα πλοκάμια τους τα πλοία, μέχρι που τίποτα δεν μένει παρά ένα
σάπιο κουφάρι που έχει για πλήρωμα σκελετούς… Μόνο τις τελευταίες δεκαετίες
παρενέβη η πραγματική έρευνα για την ουσιαστική ανακάλυψη αυτού του παράξενου
κόσμου.

Ωκεανογράφοι, βιοχημικοί, μετεωρολόγοι καθώς και επιστήμονες άλλων ειδικοτήτων
επισκέπτονται τακτικά τον Σταθμό Βιολογικής Έρευνας των Βερμούδων που
θεωρείται η καλύτερη βάση για την έναρξη των ερευνών τους. Από εκεί τα σκάφη
καταπλέουν κάθε 15 μέρες στη θάλασσα με νοτιοανατολική κατεύθυνση. Και δεν
βρίσκουν έρημο. Το αντίθετο μάλιστα, αυτό που έμοιαζε με νεκρή ζώνη, βρίθει
από ζωή. Τόσο ως καταφύγιο διαφόρων πλασμάτων – από θαλάσσιες χελώνες μέχρι
χέλια – όσο και ως τράπεζα στοιχείων που μπορεί να βοηθήσουν στην ανεύρεση
θεραπειών για σοβαρότατες ασθένειες.

Στο επίκεντρο των ερευνών τους βρίσκεται το ίδιο το σάργασσο – και όχι
αναίτια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Εθνικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο, το
οποίο εξετάζει χιλιάδες εκχυλίσματα φυτών στο πλαίσιο των ερευνών κατά του
καρκίνου και του AIDS, ανακάλυψε ότι πολλά είδη θαλάσσιων φυκιών περιέχουν
τανίνες πολυσακχαρίτη με ιδιότητες που υπόσχονται διέγερση του ανοσοποιητικού
συστήματος. Παράλληλα, πειράματα που έγιναν σε χοίρους έδειξαν ότι
συμπληρώματα διατροφής που περιέχουν σάργασσο ενισχύουν τις ανοσοποιητικές
αντιδράσεις. Οι επιστήμονες, αντιλαμβανόμενοι τη δυναμική του υδρόβιου φυτού,
αφήνουν να εννοηθεί ότι διαθέτει τις ιδιότητες για να στηρίξει τις έρευνες
κατά του καρκίνου.

Για κάποια ζώα είναι ήδη αργά

Στα πλάσματα της ανοιχτής θάλασσας άρεσε πάντοτε να ξεμακραίνουν και να
κρύβουν μυστικά, προκαλώντας όσους επιδίωξαν να τα μελετήσουν. Οι έρευνες
μπορεί να μη σταματούν, όμως για κάποια ζώα είναι μάλλον αργά. Και τα επτά
είδη θαλάσσιας χελώνας που εντοπίστηκαν στη συγκεκριμένη θάλασσα κινδυνεύουν
να αφανιστούν. Τουλάχιστον ο Κολόμβος τις είχε δει. Σε ένα από τα ταξίδια του,
το 1503, τις απόλαυσε να καλύπτουν κατά χιλιάδες τις ακτές των Νησιών Καϊμάν,
όπου έφτιαχναν τις φωλιές τους και απόθεταν τα αυγά τους. Σήμερα, οι
επιστήμονες εκτιμούν ότι έχει διασωθεί μόλις το 6% εκείνου του πληθυσμού…

Θαυμαστό ταξίδι αναπαραγωγής

Λόγω ακριβώς της πληθώρας των ωκεάνιων στοιχείων που διαθέτει, η Θάλασσα των
Σαργασσών αποτελεί πηγή έρευνας για την υπερθέρμανση του πλανήτη και τον ρόλο
των ωκεανών στο απειλητικό αυτό φαινόμενο.

Αλλά η «έρημος» των ναυτικών του Κολόμβου έχει κι άλλες ιδιαιτερότητες. Τα
χέλια που γεννιούνται εκεί επιστρέφουν στην «ακύμαντη» θάλασσα για να
γεννήσουν, επιλέγοντας μάλιστα και ιδιαίτερους συντρόφους. Ερευνητές
ανακάλυψαν ότι μετά την γέννησή τους, τα χέλια ακολουθούν το ρεύμα του Κόλπου
του Μεξικού, διασχίζουν τον Ατλαντικό και φθάνουν στα ευρωπαϊκά νερά όπου
αναπτύσσονται επί δύο χρόνια. Στη συνέχεια, καταλήγουν σε έναν ποταμό – όπου
το πιθανότερο να κατοίκησαν και οι πρόγονοί τους – και παραμένουν εκεί για
άλλα 10-15 χρόνια, πριν ξεκινήσουν το ταξίδι της επιστροφής στις ρίζες. Η
Θάλασσα των Σαργασσών τα περιμένει για να γεννήσουν και να πεθάνουν. Οι
βιολόγοι Τιερί Γουίρθ και Λουίς Μπερνάτσες του Πανεπιστημίου Λαβάλ του Κεμπέκ,
υπέβαλαν 611 χέλια σε ειδική εξέταση DNA και αυτό που βρήκαν τους άφησε
έκπληκτους. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα χέλια, αφού επιστρέψουν στην
Θάλασσά τους, ζευγαρώνουν με άλλα που κατοίκησαν στον ίδιο ποταμό με αυτά. Πώς
τα αναγνωρίζουν;

Ίσως και να μην τα αναγνωρίζουν, απαντούν οι επιστήμονες. Ίσως η καλύτερη
εξήγηση να είναι το «timing», ο συγχρονισμός, η επιλογή του κατάλληλου χρόνου
και από τις δύο πλευρές. Οι ίδιοι προσθέτουν ότι διαφορετικές ομάδες χελιών
φαίνεται να διαθέτουν «γενετικά ρολόγια» που τα ωθούν στην τελευταία
μετανάστευση. Πώς όμως τα νεαρά χέλια καταλήγουν στα ίδια νερά με τους
προγόνους τους;