ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η σφραγίδα του απείρου

Τα μαθηματικά είναι βαρετά; Η ζωγραφική έχει πεθάνει; Ούτε το ένα συμβαίνει
ούτε το άλλο, όπως πιστοποιούν δύο άνθρωποι που ξέρουν και αγαπούν το
αντικείμενό τους.

Καζιμίρ Μάλεβιτς: «Δυναμικός σουπρεματισμός» (1916)

Ο ένας λέγεται Ντέηβιντ Μπερλίνσκι, είναι πρώην καθηγητής στο Στάνφορντ, και
εμπνεύστηκε το βιβλίο του από ένα ταξίδι που έκανε πριν από αρκετά χρόνια
(μάλλον την περίοδο του «υπαρκτού») στην Πράγα. Είχε επισκεφθεί τότε μια
έκθεση για τον Κάφκα και είχε ζητήσει να αγοράσει ένα βιβλίο του.

«Γι’ αυτό το είδος των βιβλίων, θα πρέπει να πάτε στη Γερμανία», του απάντησε
η πωλήτρια. Άλλοι στη θέση του θα έβγαζαν πολιτικά συμπεράσματα. Εκείνος,
όμως, που ανήκει στο σπάνιο είδος του μαθηματικού και φιλοσόφου, ανέπτυξε τη
θεωρία της «ασυνέχειας τρίτου τύπου». Μια συνάρτηση f(x), όπως για παράδειγμα
η απόσταση που μας χωρίζει από τον Κάφκα, θα έπρεπε λογικά να τείνει προς το
μηδέν όσο πλησιάζουμε την έκθεση για τον Κάφκα. Να όμως που συμβαίνει το
αντίθετο.

Στο βιβλίο του «Η ονειρεμένη ζωή των μαθηματικών», ο Μπερλίνσκι επιχειρεί
πολλές τέτοιες προσεγγίσεις ανάμεσα σε αφηρημένες έννοιες και στην
καθημερινότητά μας. Και προσπαθεί να εξοικειώσει τον αναγνώστη με δυσνόητα
κεφάλαια των Μαθηματικών, όπως η περίφημη θεωρία του Ντέντεκιντ για τους
άρρητους αριθμούς. Έναν τέτοιον αριθμό μπορούμε να τον «περικυκλώσουμε» πάνω
σε ένα χάρακα ανάμεσα σε έναν αριθμό απείρως μικρότερο και σ’ έναν απείρως
μεγαλύτερο, αλλά δεν μπορούμε (ακόμη και με μικροσκόπιο) να προσδιορίσουμε την
ακριβή του θέση. Αν όμως πάρουμε μια ευθεία στην οποία αναγράφονται όλοι οι
(ρητοί) αριθμοί και την τεντώσουμε σαν λάστιχο ώστε να ξελασκάρουν τα σημεία
που είναι επίμονα συνδεδεμένα μεταξύ τους σε μια λογική σειρά, θα
ανακαλύψουμε, στις πτυχώσεις όπου κρύβονταν, αυτούς τους μυστηριώδεις, και γι
‘αυτό ακριβώς γοητευτικούς, αρρήτους αριθμούς.

Την ίδια έννοια του απείρου αναζητεί στη ζωγραφική ο Πιερ Σνάιντερ. Ο Γάλλος
ιστορικός και κριτικός της τέχνης έψαχνε έναν τρόπο να υπερασπιστεί τη
ζωγραφική από τον ισχυρισμό ότι είναι ξεπερασμένη, όταν θυμήθηκε μια φράση του
Έντμουντ Μπερκ: «Ορισμένα αντικείμενα, αν και μικρού μεγέθους, έχουν την
ικανότητα να φέρουν τη σφραγίδα του απείρου». Οι περισσότεροι ιστορικοί, λέει
ο Σνάιντερ στο περιοδικό Λ’ Εξπρές, ενδιαφέρονται αποκλειστικά για τα
πρόσωπα που απεικονίζονται στους πίνακες και αγνοούν το φόντο, το βάθος. Μ’
αυτό το βάθος ασχολήθηκε εκείνος, στο βιβλίο του «Μικρή ιστορία του απείρου
στη ζωγραφική» (εκδ. Hazan). Ξεκίνησε την έρευνά του από τους «Πορφυρούς
Κώδικες», τα παλαιοχριστιανικά χειρόγραφα που εικονογραφούσαν την Παλαιά
Διαθήκη, και κατέληξε στον Τζακομέττι, στον Ματίς, στον Μιρό και στον
Μάλεβιτς. Μα όσο προχωρούσαν οι έρευνές του, τόσο καταλάβαινε ότι η εντύπωση
του απείρου συνδέεται άρρηκτα με τη θάλασσα. Το θέαμα μιας θάλασσας χωρίς όρια
προσφέρει ανάγλυφη την αίσθηση της δυσαναλογίας του ανθρώπου.