ΓΝΩΜΗ Όσοι χωρίζουν την ανθρωπότητα σε διάφορους «κόσμους» κάνουν τον κόσμο πιο εύφλεκτο

Όταν οι άνθρωποι μιλούν για σύγκρουση πολιτισμών, όπως κάνουν αυτόν τον καιρό
τόσοι πολιτικοί και ακαδημαϊκοί, χάνουν συχνά την ουσία του θέματος. Το να
κατηγοριοποιούμε τους λαούς του κόσμου ανά «πολιτισμό» είναι άκομψο και
αλαζονικό και σημαίνει ότι αδιαφορούμε για τους λοιπούς τρόπους θεώρησης των
ανθρώπων, τη συνάρτηση της πολιτικής, της γλώσσας, της λογοτεχνίας, της
κοινωνικής τάξης, της απασχόλησης ή άλλων συνεκτικών τους δεσμών.

Το να μιλάμε για τον «ισλαμικό κόσμο» ή τον «δυτικό κόσμο» σημαίνει ότι
θεωρούμε την ανθρωπότητα ανεπανόρθωτα διχασμένη.

Στην πραγματικότητα, είναι δύσκολο να διαχωρίσει κανείς τους πολιτισμούς κατ’
αυτόν τον τρόπο, δεδομένης της ποικιλότητας κάθε κοινωνίας, καθώς και των
δεσμών ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες και κουλτούρες. Όταν περιγράφουμε, για
παράδειγμα, την Ινδία ως έναν «ινδουιστικό πολιτισμό», αγνοούμε ή αδιαφορούμε
για το γεγονός ότι η Ινδία έχει περισσότερους μουσουλμάνους από οποιαδήποτε
άλλη χώρα πλην της Ινδονησίας.

Είναι μάταιο να προσπαθούμε να καταλάβουμε την ινδική τέχνη, τη λογοτεχνία, τη
μουσική, τη διατροφή ή την πολιτική χωρίς να συνειδητοποιούμε την
αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων: ινδουιστών,
μουσουλμάνων, βουδιστών, Σιχ, χριστιανών, εβραίων, ακόμη και άθεων και
αγνωστικιστών.

Ας εξετάσουμε τώρα την κατηγορία «ισλαμικός κόσμος» και ας θυμηθούμε τον
Ακμπάρ και τον Αουρανγκτζέμπ, δύο μουσουλμάνους αυτοκράτορες της δυναστείας
των Μογγόλων στην Ινδία. Ο Αουρανγκτζέμπ προσπάθησε σκληρά να προσηλυτίσει
τους ινδουιστές στον Μουσουλμανισμό και υιοθέτησε διάφορα μέτρα με αυτόν τον
σκοπό ­ όπως τη φορολόγηση των μη μουσουλμάνων.

Αντίθετα, ο Ακμπάρ απήλαυσε την πολυεθνική αυλή του και τους πλουραλιστικούς
του νόμους, και εξέδωσε διαγγέλματα επιμένοντας ότι «ουδείς πρέπει να
αντιμετωπίζεται μεροληπτικά βάσει της θρησκείας του» και ότι «όλοι έχουν το
δικαίωμα να ασπάζονται τη θρησκεία που επιθυμούν».

Αν πρέπει να υιοθετήσουμε μία ομογενή θεώρηση του Ισλάμ, τότε μόνο ένας από
αυτούς τους αυτοκράτορες μπορεί να «μετρήσει» ως αληθινός μουσουλμάνος. Ο
ισλαμικός φονταμενταλιστής δεν θα είχε χρόνο για τον Ακμπάρ· ο Βρετανός
πρωθυπουργός, Τόνι Μπλερ, δεδομένης της επιμονής του ότι η ανεκτικότητα είναι
ένα καθοριστικό γνώρισμα του Ισλάμ, θα έπρεπε να «αφορίσει» τον Αουρανγκτζέμπ.
Φαντάζομαι ότι τόσο ο Ακμπάρ όσο και ο Αουρανγκτζέμπ θα διαμαρτύρονταν, το
ίδιο κι εγώ.

Ανάλογη αλαζονεία ενυπάρχει και στον χαρακτηρισμό «δυτικός πολιτισμός». Η
ανεκτικότητα και η ατομική ελευθερία είναι πράγματι παρούσες στην ευρωπαϊκή
ιστορία. Ούτε αυτή, όμως, στερείται ποικιλότητας.

Όταν ο Ακμπάρ μιλούσε για θρησκευτική ανεκτικότητα, τη δεκαετία του 1590, η
Ιερά Εξέταση συνεχιζόταν· το 1960, ο Τζιορντάνο Μπρούνο κάηκε στην πυρά ως
αιρετικός, στο Κάμπο ντέι Φιόρι της Ρώμης.

Οι πολιτικοί ηγέτες που χωρίζουν την ανθρωπότητα σε διάφορους «κόσμους»
απειλούν να κάνουν τον κόσμο πιο εύφλεκτο ­ ακόμη κι όταν οι προθέσεις τους
είναι εντελώς διαφορετικές.

Καταλήγουν, επίσης, στην περίπτωση που οι πολιτισμοί προσδιορίζονται από τη
θρησκεία, να προσδίδουν εξουσία στους θρησκευτικούς ηγέτες που θεωρούνται
εκπρόσωποι των «κόσμων» τους. Στην πορεία, οι υπόλοιπες φωνές και ανησυχίες
καταπνίγονται.

Η σκύλευση των πλουραλιστικών μας ταυτοτήτων δεν μας μειώνει απλώς ως
ανθρώπους· κάνει και τον κόσμο φτωχότερο.

*Ο Amartya Sen, καθηγητής του Trinity College, στο Κέμπριτζ, κέρδισε το
1998 το βραβείο Νόμπελ Οικονομικών.