ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η συνείδηση των πολιτών

Τι είναι τελικά η παγκοσμιοποίηση; Η διαμάχη ανάμεσα σε δύο κουλτούρες, μία
κυρίαρχη και μία κυριαρχούμενη, ή η κινητοποίηση διαφόρων πολιτισμών που
αλληλοεπηρεάζονται;

«Το δίλημμα είναι: κουλτούρα της ειρήνης ή κουλτούρα της ήρεμης ζωής;» (του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

ΟΑρζούν Απαντουράι τάσσεται χωρίς δισταγμό υπέρ της δεύτερης άποψης. Ο
καθηγητής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου δεν έχει πάψει ποτέ να
ταξιδεύει τόσο στην πατρίδα του, την Ινδία, όσο και άλλες χώρες του Τρίτου
Κόσμου. Ήδη από τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 ­ λέει στη
Λιμπερασιόν ­ παρατηρούσε να αναδύονται στις φτωχές χώρες διάφορα είδη
νεωτερικότητας. Και αναρωτιόταν: γιατί σε όλες οι χώρες του Νότου είναι τόσο
δημοφιλείς οι ινδικές ταινίες που δεν γυρίζονται στο Χόλλυγουντ, αλλά στο
«Μπόλλυγουντ», δηλαδή στα μεγάλα στούντιο της Βομβάης; Τι δημιουργεί την
«εφευρετικότητα του φτωχού»; Γρήγορα κατάλαβε ότι η κουλτούρα των αδυνάτων
τροφοδοτείται μεν από την κουλτούρα των ισχυρών, αλλά στη συνέχεια την
αφομοιώνει, για να δημιουργήσει έναν τρίτο δρόμο, πρωτότυπο και πολύ
ενδιαφέροντα. Με την έννοια αυτή, η παγκοσμιοποίηση οδηγεί μάλλον σε
μεγαλύτερη ανομοιογένεια παρά σε ισοπέδωση.

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της εποχής μας, σημειώνει ο 52χρονος
ανθρωπολόγος, είναι η άνιση διάδοση των δικτύων της παγκοσμιοποιημένης
κουλτούρας. Το παράδοξο είναι ότι αυτός ο κόσμος της αδικίας και της
ανισότητας χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από μια εντυπωσιακή ποικιλία πολιτισμών.
Παρ’ όλο που κυκλοφορούν οι ίδιες εικόνες, τα ίδια μηνύματα, οι ίδιες ταινίες,
παρ’ όλο δηλαδή που η φαντασία της ανθρωπότητας είναι κοινή, κανείς δεν μπορεί
να εμποδίσει τους Ινδούς να παίζουν κρίκετ πολύ διαφορετικά από τους Άγγλους,
τους Άραβες να φτιάχνουν τα δικά τους μέσα ενημέρωσης (όπως το Αλ Τζαζίρα) και
τα βραζιλιάνικα σίριαλ να κατακτούν όλο τον κόσμο. Ιδού λοιπόν η τραγωδία:
χρειάζεται κανείς την αρνητική πλευρά της παγκοσμιοποίησης για να κατανοήσει
και να αναδείξει τις θετικές της επιπτώσεις.

Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή. Το πραγματικό
ερώτημα, το κρίσιμο διακύβευμα, είναι με ποιον τρόπο θα γίνει αντιληπτή, θα
εφαρμοστεί, θα χρησιμοποιηθεί. Ποια ερμηνεία της πολιτικής, της κουλτούρας,
της οικονομίας, της ηθικής, θα επικρατήσει; Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει τα
εργαλεία της παγκοσμιοποίησης για να κάνει καλό ή κακό, συχνά και τα δύο μαζί,
συνειδητά ή ασυνείδητα. Εξαιτίας όμως της ταχύτητας και της τεχνολογίας, το
καλό ή το κακό που προκαλείται είναι δέκα, είκοσι, εκατό φορές μεγαλύτερο από
παλιότερα. Στην υπερ-τεχνολογία αντιστοιχεί ένα φαινόμενο υπερ-βίας, δείγματα
της οποίας παρακολουθούμε έντρομοι αυτές τις μέρες. Σε ολόκληρο τον κόσμο
απλώνεται σήμερα μια δημοκρατία των ανησυχιών και των φόβων, αλλά ταυτόχρονα
μια δημοκρατία των επιθυμιών και των συγκινήσεων, μια δημοκρατία της ομορφιάς.
Ένας πίνακας, ένα ποίημα, μια φωτογραφία, κυκλοφορούν το ίδιο γρήγορα με τη
βία, το μίσος και τον ρατσισμό. Κανένας νόμος, κανένα κράτος, κανένας θεσμός,
δεν μπορούν να ελέγξουν αυτή την κυκλοφορία και να συγκρατήσουν τις
παρεκκλίσεις της. Μία μόνο λύση υπάρχει: η ανάπτυξη της συνείδησης των πολιτών.