Τα σκληρά ερωτήματα που φοβούνται οι Αμερικανοί

Μόλις έγινε αισθητό το σοκ των τρομοκρατικών επιθέσεων στη Νέα Υόρκη και
την Ουάσιγκτον, σχολιαστές άρχισαν να λένε ότι η 11η Σεπτεμβρίου του 2001
σήμανε την έναρξη μιας νέας εποχής στις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται για
παραπλανητική ερμηνεία ενός τρομερού γεγονότος. Το καινούργιο ήταν η
διατράνωση τού ότι μερικοί καλά οργανωμένοι συνωμότες μπορούσαν να προκαλέσουν
χιλιάδες θύματα στο έδαφος της «μοναδικής υπερδύναμης» και να αποδείξουν έτσι
ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πιο ασφαλείς από επιθέσεις συγκριτικά με λιγότερο ισχυρά
κράτη. Όμως η αλλαγή στο φάσμα και την τοποθεσία των στόχων δεν αντιστοιχούν
σε μετασχηματισμό των διεθνών σχέσεων. Οι τρομοκράτες κέντρισαν την προσοχή
μας βίαια σε ένα φαινόμενο που για καιρό παρέμενε μερικώς κρυμμένο από τον
Ψυχρό Πόλεμο και την άρση του αποικιοκρατικού καθεστώτος ­ δύο ιστορικές
εξελίξεις αρκετά παραδοσιακές: ένας επικός ανταγωνισμός μεταξύ δύο
υπερδυνάμεων και η προβληματική γένεση μεγάλου αριθμού (λιγότερο ή περισσότερο
ασταθών) νέων κρατών.

Ενώ αυτοί οι αγώνες συνεχίζονταν, κάτι ριζικά καινούργιο αναδυόταν: μια
παγκόσμια κοινωνία στην οποία τα κράτη δεν ήταν πλέον οι μόνοι ή οι
απαραίτητοι παίκτες.

Το σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν τόσο μεγάλο διότι προκλήθηκε από μια επίθεση. Δεν ήταν όμως μια επίθεση ενάντια στα εθνικά νομίσματα από ανώνυμες πηγές, αλλά από μια μικρή ομάδα, ελαφρά οπλισμένων τρομοκρατών στην εθνική ασφάλεια και την αίσθηση αυτοπεποίθησης της υπερδύναμης του κόσμου

Αντίθετα με το κυρίαρχο μοντέλο διεθνών σχέσεων που διδάχτηκαν οι αυριανοί
ακαδημαϊκοί, πολιτικοί και επιχειρηματίες, οι στόχοι των κρατών είναι σήμερα
μόνο κατά ένα μέρος «γεωπολιτικοί». Τα κράτη σε μεγάλο βαθμό έπρεπε να λάβουν
υπόψη τις απαιτήσεις και τις επιθυμίες των λαών τους ­ εργασία, ευημερία,
εθνικές και θρησκευτικές συμπάθειες και μίση, προστασία από «εσωτερικούς» και
«εξωτερικούς» πολέμους. Οι κυβερνήσεις που παραμελούν αυτές τις προτιμήσεις
και τις πιέσεις αντιμετωπίζουν μεγάλους κινδύνους. Τίποτα δεν είναι καθαρά
εσωτερικό ή καθαρά διεθνές πια.

Ακόμη πιο σημαντική είναι η πρόσφατη εμφάνιση μιας παγκόσμιας πολιτικής
κοινότητας από άτομα και οργανώσεις που πραγματοποιούν επιχειρήσεις κατά μήκος
συνόρων και των οποίων οι αποφάσεις και οι ενέργειες περιορίζουν κατά πολύ την
ελευθερία ή τους ελιγμούς των κυβερνήσεων: δεν είναι μόνο πολυεθνικές
εταιρείες, θρησκευτικές ή όχι, μη κυβερνητικές οργανώσεις και επενδυτές που
μπορούν να μετακινούν τα κεφάλαιά τους αστραπιαία από τη μία χρηματαγορά στην
άλλη (και να ταράζουν έτσι τα εθνικά νομίσματα) αλλά καρτέλ των ναρκωτικών,
μαφίες και τρομοκράτες. Το σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν τόσο μεγάλο διότι
προκλήθηκε από μια επίθεση. Δεν ήταν όμως μια επίθεση ενάντια στα εθνικά
νομίσματα από ανώνυμες πηγές, αλλά από μια μικρή ομάδα, ελαφρά οπλισμένων
τρομοκρατών στην εθνική ασφάλεια και την αίσθηση αυτοπεποίθησης της
υπερδύναμης του κόσμου. Ξαφνικά, τα διεφθαρμένα κράτη απώλεσαν το καθεστώς της
μεγαλύτερης εν δυνάμει απειλής. Ένας κόσμος με εκατομμύρια ιδιωτικούς
παράγοντες συνεπάγεται έναν κόσμο, στην ουσία, απεριόριστα ευάλωτο.

Παράδοξα, αυτό είναι ιδιαίτερα τρομακτικό για τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη χώρα
που έκανε ό,τι ήταν δυνατό να καταστρέψει τείχη και σύνορα, να συγκροτήσει μια
παγκόσμια αγορά, να προαγάγει την ελευθερία στις επικοινωνίες, την πληροφόρηση
και τη μετακίνηση. Από τον πόλεμο του Βιετνάμ οι Αμερικανοί γνωρίζουν ότι η
πολεμική ισχύς δεν εγγυάται τη νίκη ενάντια σε ένα αποφασισμένο μικρό έθνος. Η
συγκεντρωμένη θέληση και η ικανότητα αποδοχής των απωλειών μπορούν να
αποζημιώσουν για την ανισότητα στην οικονομική και στρατιωτική δύναμη. Το
γεγονός ότι η αμερικανική δύναμη ήταν μερικώς εκτός χρήσης (όπως με τα
πυρηνικά όπλα) και μερικώς ανεπαρκής όταν χρησιμοποιήθηκε ήταν αρκετά
ενοχλητικό όταν ο εχθρός ήταν ένα σχετικά μικρό κράτος. Ακόμη πιο ενοχλητικό
να σκέφτεται ότι μερικές χιλιάδες τρομοκράτες μπορεί να έχουν το ίδιο
αποτέλεσμα.

Πώς αντιμετωπίζουμε αυτήν την αλλαγή; Η κυβέρνηση Μπους επέδειξε αρκετή
σχιζοφρένεια. Από τη μια, ο ίδιος ο πρόεδρος κήρυξε πόλεμο σε τρομοκράτες και
καθεστώτα που τους υποστηρίζουν τονίζοντας ότι όποιος δεν μας υποστηρίζει θα
θεωρηθεί εχθρός μας. Από την άλλη, αυτές οι απειλές εντάθηκαν από τις πολλές
αναφορές υπουργών στη διάρκεια, την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα αυτού
του πολέμου, στις οικονομικές και μη στρατιωτικές προεκτάσεις του και στο
γεγονός ότι αναμένουμε συγκεκριμένα κράτη να μας υποστηρίξουν σε κάποιες
αποστολές και άλλα σε άλλες.

Ποιον πολεμάμε

Ποιον πολεμάμε; Αν είναι ο Μπιν Λάντεν και οι συνεργάτες του, κινδυνεύουμε να ανακαλύψουμε ότι η διάλυση του δικτύου τους είναι πιθανό να αποδειχτεί μια αργή και απογοητευτική αποστολή σε έναν κόσμο χωρίς τείχη και ότι ενδεχόμενες επιτυχίες σε αυτόν τον συγκεκριμένο αγώνα δεν θα τερματίσουν τις πολλές άλλες εγκληματικές μορφές τρομοκρατίας

Η πρώτη ερώτηση που έρχεται στο μυαλό μας δεν έχει απαντηθεί. Ποιον πολεμάμε;
Αν είναι ο Μπιν Λάντεν και οι συνεργάτες του, κινδυνεύουμε να ανακαλύψουμε ότι
η διάλυση του δικτύου τους είναι πιθανό να αποδειχτεί μια αργή και
απογοητευτική αποστολή σε έναν κόσμο χωρίς τείχη και ότι ενδεχόμενες επιτυχίες
σε αυτόν τον συγκεκριμένο αγώνα δεν θα τερματίσουν τις πολλές άλλες
εγκληματικές μορφές τρομοκρατίας. Το να κηρύσσεται πόλεμος στην τρομοκρατία
γενικά, ακόμη και αν κάποιος εννοεί τρομοκρατικούς πυρήνες και δυνάμεις όχι
άμεσα χρηματοδοτούμενα από χώρες, είναι πράγματι φιλόδοξο, γιατί χρειάζεται να
διαχωρίσουμε τα είδη της τρομοκρατίας. Κάποιοι έχουν περιορισμένες αποστολές
και δεν βλέπουν τις ΗΠΑ ως τον κύριο εχθρό τους. Στη Σρι Λάνκα ή τη Βόρεια
Ιρλανδία, την Κορσική ή την Τσετσενία, την Παλαιστίνη ή τη Χώρα των Βάσκων οι
περισσότεροι τρομοκράτες θεωρούν ότι είναι, είτε μας πείθει είτε όχι, «μαχητές
της ελευθερίας».

Πολλοί επιμένουν ότι οι ΗΠΑ διεξάγουν πόλεμο εναντίον χωρών που υποθάλπουν και
βοηθούν τρομοκράτες. Και εδώ πρέπει να γίνει διαχωρισμός. Είναι όλα τα κράτη
όπου δρουν τρομοκράτες πρόθυμοι συνεργοί τους; Σε αυτήν την περίπτωση η
κατηγορία περιλαμβάνει χώρες ανίκανες να ασκήσουν επιρροή γιατί είναι αδύναμες
(Λίβανος) ή γιατί δεν επαγρυπνούν επαρκώς (οι ΗΠΑ και πολλοί από τους
δημοκρατικούς συμμάχους τους). Πρέπει ο «πόλεμος» να εστιαστεί μόνο σε κράτη
που φιλοξένησαν ή βοήθησαν τον Μπιν Λάντεν; Πρέπει οι ΗΠΑ να διεξάγουν πόλεμο
εναντίον εκείνων τους οποίους αναγόρευσαν τρομοκράτες ή κράτη που
χρηματοδοτούν τρομοκράτες ακόμη κι αν οι σχέσεις τους με τον Μπιν Λάντεν είναι
υποθετικές ή αμφίβολες; Η κατηγορία περιλαμβάνει χώρες που τώρα υποσχέθηκαν να
βοηθήσουν τις ΗΠΑ (Συρία, Σουδάν) καθώς και παλιούς εχθρούς (Ιράκ) ή
«ημι-εχθρούς» (Ιράν). Το να προσπαθήσει κανείς να τιμωρήσει όλους αυτούς πολύ
εύκολα θα γύριζε μπούμερανγκ και θα μείωνε τη διεθνή στήριξη των Ηνωμένων
Πολιτειών.

Τα μέσα

Η δεύτερη ερώτηση αφορά στα μέσα με τα οποία διεξάγεται ο πόλεμος. Η πρόσφατη
έμφαση της κυβέρνησης στην ποικιλομορφία των τακτικών υπήρξε συνετή. Η
τρομοκρατία πρέπει να καταπολεμηθεί ως έγκλημα κατά των αθώων, όπως το εγχώριο
οργανωμένο έγκλημα. Πιο αποτελεσματικά από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις
πιθανό να αποδειχτούν τα εργαλεία της αστυνομίας και της αντικατασκοπείας.

Μια άλλη ερώτηση έχει να κάνει με την αμερικανική μονομέρεια. Το βλέπουν ως
σύμπραξη στην οποία οι σύμμαχοί μας όχι μόνο θα παρέχουν ποικιλόμορφη
υποστήριξη, αλλά θα συμμετέχουν στις κρίσιμες αποφάσεις; Όπως και στο παρελθόν
στο ΝΑΤΟ, υπάρχει ο κίνδυνος να βλέπουμε τους συμμάχους μας ως μικρούς
εταίρους στην επιχείρησή μας, από τους οποίους θα ζητάμε συμπλήρωμα στις
δυνάμεις μας και να πληρώνουν για το κοινό καλό.

Αυτό θα πρέπει να μας προβληματίσει για δύο λόγους. Ο ένας είναι ότι έχουμε
μεγάλο αριθμό επικριτών στον κόσμο, όπως και παλιούς φίλους που δεν θέλουν να
δημιουργήσουν εντυπώσεις προστατευομένων των ΗΠΑ, και επικεντρώνονται στην
ανάγκη και αναζήτηση μιας σφραγίδας διεθνούς νομιμότητας. Αυτή η νομιμότητα θα
μπορούσε να παρασχεθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών.

Ένας άλλος λόγος για να αντισταθούμε στη «μονομέρεια» είναι το γεγονός ότι,
προκειμένου να πετύχουμε, ο αγώνας εναντίον των τρομοκρατών και των κρατών που
τους υποστηρίζουν πρέπει να ξεκινήσει με επαρκή κατανόηση των παραπόνων των
αντιπάλων μας. Ενώ ο Τύπος και η τηλεόραση σε φιλικές χώρες αφιερώνουν
συζητήσεις, στην πλειονότητα χωρίς επικρίσεις, στο ερώτημα γιατί οι ΗΠΑ είναι
στόχος τόσο μεγάλης εχθρότητας (και όχι μόνο στον ισλαμικό κόσμο) στις ίδιες
τις Ηνωμένες Πολιτείες το ερώτημα απουσιάζει αισθητά.

Ο νέος πόλεμος

Ποιος θα διεξάγει τον «νέο πόλεμο της Αμερικής»; Οι επαγγελματίες της βίας ή
εκείνοι που συνειδητοποιούν τα όρια της ισχύος μας; Μια συνετή πολιτική θα
επικεντρωνόταν στα δίκτυα των υπόγειων συνεργών του Μπιν Λάντεν και στις
οικονομικές μεθοδεύσεις που τα υποστηρίζουν. Θα έθετε προς χρήση περιορισμένη
στρατιωτική δύναμη όταν οι πιθανότητες επιτυχίας είναι ασφαλείς, στοχεύοντας
στην απομόνωση και την αδρανοποίηση του καθεστώτος των Ταλιμπάν και όχι στην
άμεση ανατροπή του (διακινδυνεύοντας έτσι τα χείριστα για τους Αφγανούς),
εκτός κι αν αποσυντεθεί μέσω αποσκιρτήσεων και διαιρέσεων. Θα επέμενε στην
έκφραση προθυμίας από τα μέλη του ΟΗΕ να συνεργαστούν σε ενέργειες ενάντια
στην τρομοκρατία. Όμως δεν θα επέτρεπε η παρούσα ανάγκη για τη συσπείρωση
συμμάχων κατά της τρομοκρατίας να αποσυντονίσει τις προσπάθειές μας για την
καταπολέμηση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από διάφορα καθεστώτα.

Κάποιοι ηγέτες των ΗΠΑ έχουν εκφράσει προφορικά την υποστήριξή τους σε μια
τέτοια πολιτική. Ας ελπίσουμε ότι έχουν τη διάθεση, την υπομονή και την
ικανότητα να κάνουν πράξη τον λόγο τους και ότι δεν θα βυθιστούν σε μια
στρατιωτική επιχείρηση που θα σκοτώσει αθώους ανθρώπους. Επιτρέψτε μας να
απαιτήσουμε από αυτούς την ευφυΐα και την ευσπλαγχνία να αντιληφθούν ότι πέρα
από τη συγκέντρωση συμμάχων κατά της τρομοκρατίας, το εθνικό συμφέρον
υπαγορεύει αναζήτηση εταίρων για τις διάφορες λύσεις στην επιδίωξη της ζωής,
της ελευθερίας και της ευτυχίας σε έναν κόσμο μπερδεμένο. Θα πρέπει να
συνειδητοποιήσουμε ότι δεν μπορούμε να απολαύσουμε με ασφάλεια αυτές τις αξίες
στο εσωτερικό αν άλλοι, αλλού, δεν έχουν ελπίδες να τις μοιραστούν.