ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το τέλος των ανοιγμάτων

Η Αμερική μάς έδωσε τα μεγάλα κινήματα του φεμινισμού, των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων, της προστασίας του περιβάλλοντος, της αυτονομίας. Από την Αμερική
θα έλθει και η περιστολή των δημοκρατικών ελευθεριών.

Στα αεροπλάνα: «Ελευθερίες των πολιτών» και «Ασφάλεια» (σκίτσο από την καναδική εφημερίδα «Courrier Journal»)

Ήταν μια ενδιαφέρουσα και πολλά υποσχόμενη εποχή. Ξεκίνησε με εντυπωσιακά
γεγονότα: την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, την εκτέλεση του Τσαουσέσκου,
τη σφαγή της Πλατείας Τιεν Ανμέν. Με συνταρακτικές εικόνες: την Τιμισοάρα, το
Βουκουρέστι, το Βερολίνο, πλήθη να κλαίνε από χαρά για το τέλος του
«υπαρκτού», για να ακολουθήσουν στη συνέχεια οι σνάιπερς του Σαράγεβο, τα
πτώματα της Σρεμπρένιτσα, οι βομβαρδισμοί του Βελιγραδίου. Με δραματικές
εξελίξεις: την κατάρρευση της μετασοβιετικής οικονομίας, το μαράζωμα της
Αφρικής. Αλλά και με πλούσιες υποσχέσεις: η πτώση των δικτατοριών στον
σοβιετικό κόσμο και στη Λατινική Αμερική υποσχόταν αφενός έναν άνεμο
ελευθερίας και ένα νέο τρόπο ζωής, αφετέρου τη μετάγγιση νέου αίματος στον
κουρασμένο καπιταλισμό της Δύσης, τον «εξευγενισμό της δημοκρατίας» όπως έλεγε
ο Καναδός φιλόσοφος Τόμας Πανγκλ.

Βασικό χαρακτηριστικό της ατμόσφαιρας της εποχής ήταν το «άνοιγμα», σημειώνει
ο Τ.Μ. Ταμάς, το τρομερό παιδί της ουγγρικής ιντελιγκέντσιας, στην εφημερίδα
της Βουδαπέστης Magyar Hirlap. Οι ιδέες που κυκλοφορούσαν ήταν μέτριες,
πεζές, κοινότοπες. Δύο αρχές όμως, που έχουν τη ρίζα τους στον Διαφωτισμό,
έπαιρναν επιτέλους την κυρίαρχη θέση που τους αξίζει: ήταν τα ανθρώπινα
δικαιώματα και η αυτοδιάθεση των λαών. Το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης (ή
για μια άλλη παγκοσμιοποίηση) προσέδιδε στις αρχές αυτές τη διεθνή τους
διάσταση. Με έναν τρόπο ομολογουμένως θορυβώδη που δεν επέτρεπε να διαφανεί αν
το πλανητικό αυτό κίνημα ήταν κοινωνικό συμπλήρωμα του δημοκρατικού ανοίγματος
του 1989 ή αντίπαλός του.

Το ερώτημα αυτό δεν θα πάρει ποτέ απάντηση. Το τρομοκρατικό κτύπημα της 11ης
Σεπτεμβρίου θα δώσει τέλος στην περίοδο των ανοιγμάτων και της ελευθερίας. Οι
κοινωνίες των πλούσιων δημοκρατιών θα κρυφτούν κάτω από το καταφύγιο της
εξουσίας, της τάξης και της ιεραρχίας. Όπως συμβαίνει σε κάθε κρίση μετά το
1914, τα σύνορα θα κλείσουν, οι ουρές μπροστά στα προξενεία θα μεγαλώσουν, οι
πρόσφυγες και οι μετανάστες θα διώχνονται μαζικά. Ο επαναστατικός τουρισμός θα
σταματήσει. Η ηθική εξουσία των χιλιάδων νεκρών της Νέας Υόρκης θα απαγορεύει
κάθε κριτική του συστήματος. Η ημερήσια διάταξη των συζητήσεων δεν θα
καθορίζεται πια από τους στοχαστές και τους ονειροπόλους, αλλά από τους
ναυάρχους και τους στρατηγούς. Κάθε ριζοσπάστης μεταρρυθμιστής θα θεωρείται
συνένοχος των τρομοκρατών.

Τρανσυλβανικής καταγωγής, ο Τ.Μ. Ταμάς εγκατέλειψε τη Ρουμανία επειδή τον
κυνηγούσε η Σεκουριτάτε και κατέφυγε στην Ουγγαρία, όπου συνέχισε να είναι
ενεργό μέλος του κύκλου των διαφωνούντων. Στον αγώνα εκείνο για την κατάκτηση
της ελευθερίας επένδυσε πολλά. Αλλά μετά την 11η Σεπτεμβρίου, δεν έχει καμιά
αμφιβολία: οι δεκαετίες που έρχονται θα είναι αντιδραστικές.