ΔΡΟΜΟΙ

Πόσο καλός…

… μπορεί να είναι κανείς σήμερα; Ποια είναι άραγε η θέση ενός «καλού
ανθρώπου», ενός αγίου, ενός Χριστού, στον σύγχρονο κόσμο; Ίσως ο πρώτος
συγγραφέας που καταπιάστηκε ποτέ με αυτό το ερώτημα ήταν ο Ντοστογιέφσκι. Το
1867, τριγυρνούσε σε μια γκαλερί στη Βασιλεία, όταν άξαφνα στάθηκε μπροστά
στον αποκαθηλωμένο Χριστό του Χολμπάιν. Αφού απόμεινε εκεί να κοιτάζει τον
πίνακα σαν κεραυνόπληκτος κάπου είκοσι λεπτά, πήγε και έγραψε τον «Ηλίθιο»,
ένα μυθιστόρημα για έναν επιληπτικό Ρώσο πρίγκιπα που ήταν η ενσάρκωση της
χριστιανικής τελειότητας.

Πώς να είναι…

… κανείς καλός; Μπορεί άραγε η απάντηση σε αυτό να βρίσκεται στα μυστήρια
της εξέλιξης των ειδών; Γιατί το παγώνι έχει ουρά τόσο προκλητική που, αντί να
διώχνει, όπως θα επέβαλε η επιβίωση του είδους του, τραβάει πάνω του τα
αρπακτικά; Γιατί μερικά ζώα, όπως κάποια πουλιά της ερήμου, ρισκάρουν ακόμη
και τη ζωή τους για να προστατεύσουν άλλα μικρά που δεν είναι καν δικά τους;
Τέλος, γιατί τόσοι και τόσοι καλοστεκούμενοι άνθρωποι της κοινωνίας μας
ξοδεύουν συχνά τα χρήματά τους σε ένα όργιο ύποπτης σπατάλης;

Ο αλτρουισμός…

… η φιλαλληλία, ήταν πάντα μια πρόκληση για τη δαρβινική θεωρία. Η φυσική
επιλογή, έλεγε ο Δαρβίνος, δεν είναι μια ομαδική, αλλά μια ατομική, εγωιστική
υπόθεση. Όμως, από την άλλη μεριά, ο αλτρουισμός υπονοεί μη εγωιστική
συμπεριφορά, ακόμη και ρίσκο για χάρη των άλλων. Εδώ έρχεται ο καθηγητής
Ζωολογίας Άμοτζ Ζαχάβι για να βάλει τα πράγματα στη θέση τους, προτείνοντας
μια δική του θεωρία: την αρχή του χάντικαπ.

Οι περισσότερες…

… συγκρούσεις ανάμεσα σε μερικά ζώα, λέει ο καθηγητής, λύνονται με έναν
ανταγωνισμό αλτρουισμού. Αυτός ο αλτρουισμός δεν είναι παρά μια άλλη μορφή της
αρχής του χάντικαπ, μια επίδειξη της υπεροχής ενός ατόμου μέσα σε μια
συγκεκριμένη ιεραρχία: «Μολονότι εσύ υπερέχεις, εγώ σου δίνω ένα πρόσθετο
πλεονέκτημα για να σου δείξω πόσο είμαι ανώτερος από σένα». Μπλόφα; Ίσως.
Όμως, κάπως έτσι αποφεύγονται οι εξοντωτικές συγκρούσεις στη φύση. Αν δεχθούμε
πως η θεωρία του καθηγητή Ζαχάβι είναι σωστή, θα μπορούσαμε να τη δούμε σαν
εξιδανίκευση της εξέλιξης ­ εξιδανίκευση όπως στην ψυχολογία, όταν τα κατώτερα
κίνητρα μεταμορφώνονται σε ανώτερα. Ίσως, όμως, αυτό που μας δείχνει ο Ζαχάβι
να μην είναι παρά απλώς ένας ψευδής αλτρουισμός, που συνυπάρχει πλάι στον
άλλο, τον αληθινό, ανάμεσά μας. Πάντως, είτε είναι έτσι είτε αλλιώς, σίγουρα
κάτι μας λέει για την εξέλιξη ή το κατάντημα της φιλαλληλίας και της
αγαθοεργίας. Οι περισσότεροι από εμάς πρόθυμα κάνουμε ό,τι κάνουν και εκείνα
τα πουλιά της ερήμου, φτάνει μονάχα να μας φορέσουν μια κονκάρδα που πάνω της
να γράφει πόσα δώσαμε ή να απαθανατίσουν το όνομά μας πάνω σε μια τιμητική
επιγραφή. Αυτή την ύποπτη συμπόνοια τη λέμε φιλανθρωπία.