Το «Πίρι Ρέις» από τον πατέρα… στον γιο

ΑΠΟ όλες τις σχολές ανάλυσης της εξωτερικής πολιτικής, η ψυχαναλυτική έχει το
μεγαλύτερο γούστο. Πρώτον, ασκείται από ειδικούς των μυστικών υπηρεσιών που
ανήκουν στην αθέατη πλευρά των κυβερνήσεων ή από ερασιτέχνες ψυχολόγους.
Δεύτερον, αφήνει χώρο για οιδιπόδεια συμπλέγματα, παιδικά τραύματα και
κυκλοθυμικές φύσεις. Γι’ αυτό, ο παραλληλισμός ανάμεσα στο πρόσφατο «μη
επεισόδιο» με το «Πίρι Ρέις» και την κρίση του ’87 είναι δελεαστικός. Ενώ ο
πατέρας εκτόξευε απειλές προς την Άγκυρα, ο γιος αποδέχεται τις εξηγήσεις του
Ισμαήλ Τζεμ. Οι Τούρκοι τότε «τα μάζεψαν», ενώ τώρα το επιστημονικό σκάφος
μάλλον θα ακολουθήσει τη ρότα της «αβλαβούς διελεύσεως» ­ ό,τι κι αν σημαίνει
αυτό. Τα συμπεράσματα της σύγκρισης είναι οφθαλμοφανή ­ και γι’ αυτό
εσφαλμένα.

Η ένταση

Στην πραγματικότητα, τα περιστατικά δεν μοιάζουν σε τίποτε και οι αναλογίες
είναι παραπλανητικές. Το 1987 Ελλάδα και Τουρκία ήταν χώρες «πρώτης γραμμής»
στην αντιπαράθεση του ΝΑΤΟ με την ΕΣΣΔ. Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν είχε τελειώσει.
Μια αεροναυτική σύγκρουση στο Αιγαίο μπορεί να κρατούσε λίγες ώρες ή ημέρες ­
κατά τα γνωστά σενάρια ­ αλλά θα έκανε σμπαράλια την ανατολική πτέρυγα της
Ατλαντικής Συμμαχίας. Το εμπάργκο της δεκαετίας του ’70 είχε στείλει την
Τουρκία είκοσι χρόνια πίσω από στρατιωτική άποψη. Το πραξικόπημα του 1980 την
είχε απολιθώσει πολιτικά, με τον Οζάλ να προσπαθεί να βγάλει την οικονομία από
τον λήθαργο και την Άγκυρα από τη διεθνή απομόνωση. Αντιθέτως, η Ελλάδα ήταν
πολύ καλά εξοπλισμένη χάρη στην περίφημη «αγορά του αιώνα» (με τα αεροσκάφη)
και το υπόλοιπο εξοπλιστικό πρόγραμμα του Ανδρέα Παπανδρέου. Ακόμη
περισσότερο: ο Παπανδρέου είχε καταφέρει να καλλιεργήσει μια εντύπωση
απρόβλεπτου και τολμηρού ηγέτη και η Ελλάδα έδειχνε «μικρή χώρα που μπορούσε
να κάνει μεγάλη ζημιά». Η Αθήνα δήλωσε ότι θα αντιδράσει, χωρίς ποτέ να
εξηγήσει πώς ακριβώς (και έτσι να δεσμευθεί δημοσίως). Αντιθέτως, σε όλη τη
διάρκεια της κρίσης επέλεξη την οδό της «δημιουργικής αμφισημίας», σύμφωνα με
τη γλώσσα των διπλωματών. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: η απειλή εξελήφθη σοβαρά
και η Τουρκία υποχώρησε. Μέσα σε έναν χρόνο το εκκρεμές μετακινήθηκε από το
θερμό άκρο του πολέμου, στο χλιαρό άκρο της ειρήνης. Ο Παπανδρέου συνάντησε
στο Νταβός τον Οζάλ, ενέργεια που περιελάμβανε σιωπηρά μια απλή παραδοχή: παρά
τις επιμέρους διαφορές συμφερόντων, η ένοπλη σύρραξη δεν ωφελούσε ούτε την
Αθήνα ούτε την Άγκυρα. Απλώς, ο αδιάλλακτος του ’87 είχε πλέον το πολιτικό
περιθώριο να διαπραγματευθεί με τους Τούρκους, χωρίς να καταγγελθεί για
υποχωρήσεις. Όσο για την απρόβλεπτη πλευρά του Παπανδρέου (το φλερτ με τη
Λιβύη), προσέδωσε στην Ελλάδα μια αρνητική εικόνα που πέρασαν χρόνια για να
απαλειφθεί.

Και το 2001; Το 2001 δεν υπάρχει Ψυχρός Πόλεμος ούτε «πρώτη γραμμή» άμυνας
κατά των κόκκινων. Στον Λευκό Οίκο βρίσκεται μια κυβέρνηση με ελάχιστη διάθεση
παρέμβασης, αντιθέτως βλέπει την Τουρκία ως κρίσιμο κομμάτι στο πάζλ των
πετρελαίων (Κασπία, Ιράκ, Ιράν). Σημίτης και Παπανδρέου έχουν την εικόνα
συνετών και ορθολογιστών πολιτικών, οι οποίοι δεν θα εμπλέκονταν ποτέ σε
περιπέτειες ­ γεγονός που τους κάνει προβλέψιμους. Ακομή περισσότερο: η Ελλάδα
έχει να χάσει τα πάντα από την αναταραχή που θα προκαλέσει μια σύγκρουση, λόγω
των συνεπειών στην οικονομία. Για την Τουρκία τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η
Τουρκία είναι μια χώρα όπου διαφορετικές δυνάμεις ανταγωνίζονται για το ποια
θα επικρατήσει. Από τη μια, το στρατοκρατικό καθεστώς και το κεμαλικό
κατεστημένο, από την άλλη οι πολύ ισχνότερες εκσυγχρονιστικές δυνάμεις.

Η οικονομία

Το ισοζύγιο ισχύος και η παράδοση ευνοεί τους πρώτους. Η συγκυρία και η
παγκοσμιοποίηση ευνοεί τους δεύτερους. Γιατί; Διότι, όπως έλεγε γραφικά ένας
Αμερικανός τουρκολόγος, «το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας δεν μπορεί να τα βγάλει
πέρα με την οικονομία». Και επειδή ζούμε στην εποχή της οικονομίας ­ όπως
κατέδειξε η πρόσφατη κατάρρευση της τουρκικής λίρας ­ οι εκσυγχρονιστές έχουν
μεγαλύτερες πιθανότητες να επικρατήσουν. Όχι αμέσως, αλλά μακροπρόθεσμα.
Πρόκειται για μια κλασική διελκυστίνδα εξουσίας. Απέναντι σε αυτήν η Αθήνα
έχει δύο επιλογές: αποτροπή ή προσέγγιση. Επιλέγει σωστά τη δεύτερη. Βάζει την
Τουρκία σε ευρωπαϊκή διαδικασία, «τρέχει προς τα μπρος» στις ελληνοτουρκικές
σχέσεις και αποφεύγει τις εντάσεις. Αυτό εμποδίζει την πόλωση και ενισχύει
τους Τούρκους μεταρρυθμιστές. «Ναι, αλλά δεν υπάρχουν αποτέλεσματα», λέγουν οι
επικριτές. Φυσικά, δεν υπάρχουν αποτελέσματα. Γιατί αν οι συνθήκες είχαν
ωριμάσει, δεν θα υπήρχε λόγος προσέγγισης: τα προβλήματα θα μπορούσαν να
διευθετηθούν με συνεννόηση μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας.

«Δεν μπορούσαμε να περιμένουμε την περεστρόικα…»

Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ είναι μια διαδικασία μακροχρόνια, με πολιτικό ρίσκο, γεγονός
γνωστό στους διεθνείς διπλωματικούς κύκλους. Το φθινόπωρο του 1999 είχε
περάσει από την Αθήνα ο Έγκον Μπαρ, δεξί χέρι του Βίλι Μπραντ την εποχή της
Ostpolitik, τα χρόνια της δεκαετίας του ’70. Την εποχή εκείνη, η Ostpolitik
είχε φέρει κοντά τη Βόννη με τη Μόσχα, προκαλώντας σάλο στη Δύση, που δεν
έβλεπε απτά αποτελέσματα. Ερωτηθείς σχετικά ο Μπαρ, χαμογέλασε: «Ξέραμε πως η
ΕΣΣΔ ήταν η αυτοκρατορία του κακού, αλλά δεν μπορούσαμε να περιμένουμε
δεκαπέντε χρόνια την περεστρόικα. Είμαστε υποχρεωμένοι να συγκατοικήσουμε μαζί
τους, άρα είχαμε συμφέρον να τους προσεγγίσουμε». Πράγματι, η γερμανική
καγκελαρία προσέγγισε τη Μόσχα, δεχόμενη κατηγορίες για ενδοτισμό. Ωστόσο, η
προσέγγιση ξεκίνησε μια διαδικασία που έφθασε τελικά έως την περεστρόικα και
δημιούργησε ένα πλαίσιο σταθερότητας. Κρίσεις και εντάσεις μεταξύ Δύσης και
ΕΣΣΔ υπήρξαν, το εκκρεμές πήγε και ήρθε, αλλά η διαδικασία βοήθησε τους
μεταρρυθμιστές. Με την περεστρόικα η προσέγγιση έγινε συνεννόηση, αλλά τότε
είχαν περάσει δεκαπέντε χρόνια και τα πράγματα ήταν πια ώριμα.

Ανάλογη είναι η κατάσταση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Ένα τμήμα του τουρκικού
κατεστημένου έχει συμφέρον στην ένταση και θα τη διατηρεί με επεισόδια,
απειλές και διεκδικήσεις. Ένα άλλο τμήμα όμως, περιθωριακό ακόμη, αρθρογραφεί
κατά του Ντενκτάς, βλέπει το Κυπριακό ως βραχνά, ζητεί μεταρρυθμίσεις. Μια
Τουρκία δημοκρατική και εκσυγχρονιστική θα μπορέσει να συνυπάρξει με την
Ελλάδα, γιατί θα το υποδεικνύουν τα συμφέροντά της. Αλλά αυτό θα αργήσει. Η
σημερινή Τουρκία δεν έχει τέτοιο συμφέρον. Ωστόσο, η διελκυστίνδα συνεχίζεται
και τα πράγματα αλλάζουν. Οι ενδείξεις υπάρχουν. Η αντίθεση Ετζεβίτ – Σεζέρ, η
έλευση του Κεμάλ Ντερβίς, αλλά και η περιθωριοποίηση της Τανσού Τσιλέρ. Οι
επαφές Ελλήνων και Τούρκων επιχειρηματιών. Οι προκλήσεις δεν θα εκλείψουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η πολιτική της προσέγγισης ακυρώνεται. Όταν
αντιμετωπίζει κανείς μια εχθρική χώρα με απολυταρχικές δομές, έχει κάθε
συμφέρον να κινηθεί εις τρόπον ώστε να ενισχύσει τους μετριοπαθείς που
βρίσκονται από την άλλη πλευρά του φράχτη. Το 1962, στην κρίση των πυραύλων, ο
Κέννεντυ, θέλοντας να δώσει χώρο στον Χρουστσώφ απέναντι στους «σκληρούς» του
Κρεμλίνου, όχι μόνον έβαλε τις φωνές στα γεράκια που ζητούσαν πρώτο χτύπημα ­
δηλαδή βομβαρδισμό της Κούβας ­ αλλά προτίμησε τον ηπιότερο ναυτικό
αποκλεισμό. Ακόμη και όταν τα σοβιετικά αντιεροπορικά κατέρριψαν ένα
αμερικανικό U-2 πάνω από την Κούβα, δεν προχώρησε σε αντεκδίκηση. Βεβαίως, και
τότε υπήρξαν εκείνοι που τον κατήγγειλαν ως «ενδοτικό». Η Ιστορία όμως τον
δικαίωσε.