Ευρωπαϊκή Ένωση – Ελλάδα: διδάγματα μιας εικοσαετίας για το μέλλον

Είκοσι χρόνια συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελούν ένα αξιόλογο χρονικό
διάστημα για να εξαχθούν ορισμένα συμπεράσματα ως κατευθυντήριες γραμμές για
το μέλλον. Είχα την ευκαιρία να «ζήσω από μέσα» την εικοσαετία. Να συμμετάσχω
σε όλες τις μεγάλες διαπραγματεύσεις και να είμαι παρών σε όλα τα μεγάλα
γεγονότα που σφράγισαν την πορεία της Ελλάδας και της Ένωσης στα είκοσι αυτά
χρόνια. Την εικοσαετία που πέρασε η πορεία και συμπεριφορά της χώρας στην
Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπήρξε σταθερή και γραμμική. Η διαδικασία της προσαρμογής
υπήρξε δύσκολη και ασυνεχής. Σε ορισμένες περιπτώσεις έδειχνε να αποτυγχάνει
πλήρως, έτσι ώστε να γίνεται λόγος μέχρι και για το ενδεχόμενο αποχώρησης της
Ελλάδας από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή την περιθωριοποίησή της στο
πολιτικο-οικονομικό σύστημά της.

Μόνο την τελευταία πενταετία η Ελλάδα κατέκτησε ουσιαστικά την ισότιμη θέση
της ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ένταξη της Ελλάδας στην Οικονομική και
Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) πιστοποιεί ακριβώς την ουσιαστική ισότητα (και όχι
απλά τη νομική που θεμελιώνει η Πράξη Προσχώρησης). Έτσι, παρά τις δυσκολίες,
τα προβλήματα, τις εσφαλμένες επιλογές ή και πολιτικές του παρελθόντος, η
Ελλάδα εμφανίζεται σήμερα, ως μέλος της Ένωσης, να έχει πετύχει στην εκπλήρωση
βασικών στόχων και επιδιώξεων. Με τη συμμετοχή της στον «εσωτερικό πυρήνα» της
Ένωσης η Ελλάδα κατοχυρώνει τη θέση της στην ευρωπαϊκή «ζώνη ασφάλειας,
δημοκρατίας και ευημερίας» κλείνοντας οριστικά το χάσμα Ανατολής – Δύσης. Αυτό
είναι ιδιαίτερα σημαντικό, εάν σκεφθεί κάποιος την αφετηρία, από το σημείο που
ξεκίνησε δηλαδή η χώρα μεταπολεμικά, και εάν συνεκτιμήσει τα εκρηκτικά
προβλήματα που δοκίμασε στην περιοχή της. Καμιά άλλη χώρα – μέλος της Ένωσης
δεν αντιμετώπισε τόσες οξύτατες κρίσεις, αστάθειες, καταρρεύσεις, συγκρούσεις
στην περιοχή της. Τόσες προκλήσεις και τόσους κινδύνους. Γι’ αυτό και οι
συγκρίσεις που γίνονται μερικές φορές με άλλες χώρες – μέλη (π.χ. με την
Ιρλανδία ή την Πορτογαλία) είναι άστοχες και άδικες για τη χώρα μας.
Διαφορετικά οικονομικά μέσα και δυνατότητες έχει μια χώρα για να επιδιώξει
ανάπτυξη και σύγκλιση όταν βρίσκεται σε ένα σταθερό περιφερειακό περιβάλλον
και διαθέτει κάτω από το 1% του ΑΕΠ σε αμυντικές δαπάνες και εντελώς άλλα όταν
βρίσκεται σε ένα επίμονα ασταθές περιβάλλον και διαθέτει 5% περίπου του ΑΕΠ σε
αμυντικές δαπάνες.

Από την εικοσαετή συμμετοχή στην Ε.Ε. τέσσερα βασικά συμπεράσματα μπορούν να
διατυπωθούν ως κατευθυντήριες γραμμές για το μέλλον:

(α) Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνιστά ένα νέο καινοτόμο πολιτικό σύστημα που
συνδέει λαούς σε μια «ολοένα και στενότερη Ένωση» αλλά και κράτη με
διακεκριμένες ταυτότητες. Η Ένωση συνιστά όμως και ένα σύστημα καθημερινής
διαπραγμάτευσης για τη μεγιστοποίηση συμφερόντων και επίτευξη θέσεων. Όσες
φορές η Ελλάδα συνειδητοποίησε το απλό αλλά σημαντικό αυτό γεγονός πέτυχε
(ΜΟΠ, «διαρθρωτικό πακέτο Βερολίνου», Διακυβερνητικές Διασκέψεις, κ.λπ.). Όσες
φορές θεώρησε ότι η καθημερινότητα της διαπραγμάτευσης δεν την αφορά απέτυχε.
Ο χαρακτήρας της Ένωσης ως «συστήματος καθημερινής πολυμερούς διαπραγμάτευσης»
θέτει περίπλοκα και δύσκολα προβλήματα για τις διοικήσεις όλων των
κρατών-μελών και ακόμη περιπλοκότερα για την Ελλάδα. Αλλά η διαπραγμάτευση
αυτή απαιτεί συνέπεια – συνέχεια – συμμαχίες. Συνέπεια σε θέσεις και
επιχειρήματα, συνέχεια στην προβολή των θέσεων και συμμαχίες με άλλες χώρες –
μέλη και θεσμούς. Χωρίς συμμαχίες δεν επιτυγχάνεται τίποτα. Η λογική του
«μοναχικού καβαλάρη» που ασκεί ή απειλεί με veto έχει αποδειχθεί καταστροφική.

(β) «Όσο βαθύτερη η ενοποίηση τόσο ωφελημένη βγαίνει η Ελλάδα». Η απλή
αυτή υπόθεση εργασίας επιβεβαιώνεται σταθερά. Για την Ελλάδα, η Ένωση έχει
νόημα ως πολιτικό σύστημα θεσμών, δημοκρατικών αξιών, πολιτικών, στόχων,
προϋπολογισμού (και όχι απλά ως μια ελεύθερη αγορά). Γι’ αυτό και η στρατηγική
της χώρας για τη μελλοντική εξέλιξη της Ένωσης δεν μπορεί παρά να έχει ως
αφετηρία την απλή αυτή υπόθεση. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει κάθε
συμφέρον να υποστηρίζει τον μετασχηματισμό της Ένωσης σε Πολιτική Ένωση
καινοτόμου ομοσπονδιακού χαρακτήρα, χωρίς όμως να καταργηθεί το «κοινοτικό
πρότυπο».

(γ) Παράλληλα με την εμβάθυνση της ενοποίησης, τα ευρύτερα ελληνικά
συμφέροντα εξυπηρετούνται από τη διεύρυνση της Ένωσης με τις χώρες της
Ανατολικής Ευρώπης και Μεσογείου (Κύπρος, Μάλτα, Τουρκία). Η διεύρυνση ως
διαδικασία που οδηγεί σε σταθερότητα, δημοκρατία και ευημερία, εφόσον τελικά
συμπεριλάβει και την περιοχή των Βαλκανίων, μπορεί να απαντήσει στα
μακροχρόνια προβλήματα του περιφερειακού συστήματος (και εν μέρει της
Ελλάδας).

(δ) Ο εσωτερικός εκσυγχρονισμός της χώρας και η θέση της στο ευρωπαϊκό
σύστημα βρίσκονται σε εσωτερική και οργανική σχέση. Αυτό σημαίνει ότι ο
εξευρωπαϊσμός ως διαδικασία εσωτερικοποίησης από το πολιτικό και οικονομικό
σύστημα των κανόνων, των απαιτήσεων και της λογικής της ενοποιητικής
διαδικασίας συνιστά προϋπόθεση για την εμπέδωση και διασφάλιση της θέσης που
έχει κατακτήσει η χώρα στην Ένωση.

Συνοπτικά, στη διαδικασία ραγδαίου μετασχηματισμού στην οποία βρίσκεται η
Ένωση, η Ελλάδα έχει τις προϋποθέσεις να συμμετάσχει ενεργά. Αλλά η
αποτελεσματικότητα της συμμετοχής και η μελλοντική της θέση στο πολιτικό
σύστημα της Ένωσης θα εξαρτηθούν από την ικανότητά της να προωθήσει τις
εσωτερικές της μεταρρυθμίσεις και τον εκσυγχρονισμό. Αυτή είναι η πρόκληση
τώρα…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος
του Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελετών (ΕΚΕΜ).