ΔΡΟΜΟΙ

Η βία…

… και ο πόλεμος πόσο βαθιά είναι άραγε ριζωμένα στη φύση του ανθρώπου;
Υπάρχει «πολεμικό ένστικτο»; Ακούμε να λένε πως ο πόλεμος ανάμεσα σε ομάδες με
ανταγωνιστικά συμφέροντα είναι τόσο παλιός, όσο και ο ανθρώπινος πολιτισμός.
Με άλλα λόγια, πως η ιστορία επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός ενστίκτου βίας.
Είναι έτσι; Ίσως όχι, αν θυμηθούμε τη σχετική αλληλογραφία του Αϊνστάιν με τον
Φρόιντ ­ για να βρει κανείς άκρη σε τέτοια θέματα, είναι υποχρεωμένος να
επιστρατεύει τα καλύτερα μυαλά.

Στη φρίκη…

… του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Αϊνστάιν, που εκτός από φυσικός ήταν και
ειρηνιστής, έγραφε στον ιδρυτή της σύγχρονης ψυχολογίας πως «μια μικρή αλλά
αποφασιστική ομάδα ατόμων, σε κάθε χώρα, δεν βλέπει τον πόλεμο και την
παραγωγή και πώληση όπλων παρά σαν μια ευκαιρία για να προωθήσει τα ιδιοτελή
συμφέροντά της». Και ρωτούσε τον Φρόιντ: «Πώς μπορεί μια τόσο μικρή κλίκα να
λυγίζει τη θέληση της πλειοψηφίας, που πάντα χάνει και υποφέρει από τους
πολέμους;». Ο Αϊνστάιν έδινε την εξήγηση πως ο άνθρωπος έχει μέσα του το
ένστικτο του μίσους και της καταστροφής. Και ο Φρόιντ συμφωνούσε μαζί του:
«Μια ματιά στην παγκόσμια ιστορία δείχνει μια ατέλειωτη σειρά συγκρούσεων
ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες ατόμων». Την ιστορία επικαλείται και ο βιολόγος
του Χάρβαρντ Έντουαρντ Ουίλσον ­ στο βιβλίο του «Η ανθρώπινη φύση» ­ για να
πει πως «η βία είναι ενδημική στους ανθρώπους, σε κάθε μορφή κοινωνίας, από
την εποχή των κυνηγών-συλλεκτών μέχρι τη βιομηχανική εποχή».

Ένας ιστορικός…

… ο Χάουαρντ Ζιν, παρατηρεί κάτι παράδοξο σε όλη αυτή την επιχειρηματολογία.
Ένας ψυχολόγος, ο Φρόιντ, για να αποδείξει την ύπαρξη ενός «πολεμικού
ενστίκτου» δεν επικαλείται την ψυχολογία αλλά την ιστορία. Το ίδιο
υποχρεώνεται να κάνει και ένας βιολόγος, ο Ουίλσον, αφήνοντας κατά μέρος την
επιστήμη του για χάρη της ιστορίας. «Τι δείχνει αυτό;» αναρωτιέται ο Ζιν. «Πως
ούτε η ψυχολογία ούτε η βιολογία φτάνουν για να θεμελιώσουν την ύπαρξη ενός
επιθετικού ενστίκτου ­ γι’ αυτό οι διάσημοι διανοητές μας καταφεύγουν στην
ιστορία. Από αυτή την άποψη δεν είναι καθόλου διαφορετικοί από τους κοινούς
θνητούς που σκέφτονται το ίδιο».

Η ιστορία…

… μπορεί να έχει δικαιώσει πολλά εγκλήματα, αλλά δεν δίνει αποδείξεις για
την ύπαρξη ενός «πολεμικού ενστίκτου». Τη διαψεύδουν οι ίδιες οι εμπειρίες των
στρατιωτών ­ αν θυμηθούμε τον Έριχ Μαρία Ρεμάρκ και το «Ουδέν νεώτερον από το
δυτικό μέτωπο». Τέτοιες αποδείξεις δεν δίνουν ούτε η γενετική ή η ζωολογία,
ούτε η ψυχολογία ή η ανθρωπολογία. Ο πόλεμος δεν βρίσκεται ούτε στις ορμόνες
μας ούτε στα γονίδια. Ας τον ψάξουμε καλύτερα στα «ιδιοτελή συμφέροντα» που
έλεγε γι’ αυτά ο Αϊνστάιν. Γιατί ούτε η ψυχολογία ούτε η βιολογία φαίνονται σε
θέση να καταδικάσουν τελεσίδικα την ανθρωπότητα στην καταστροφή της από
πολέμους.