ΔΡΟΜΟΙ

Ένα ανέκδοτο…

… φτάνει καμιά φορά για να διαμορφώσει κανείς μια άποψη. Όπως αυτό που
διηγούνταν για τον Χέγκελ. Το 1800, ο αρχηγός του γερμανικού ιδεαλισμού
ολοκλήρωνε μια πραγματεία με την οποία αποδείκνυε φιλοσοφικά πως γύρω από τον
Ήλιο δεν μπορούσαν να υπάρχουν σε τροχιά παρά μόνο επτά πλανήτες. Πριν καλά
καλά στεγνώσει το μελάνι πάνω στο χαρτί του, ανακαλύφθηκε ο αστεροειδής
Δήμητρα. Ίσως αυτό είχε κατά νου ο νομπελίστας της Φυσικής Στίβεν
Γουάινμπεργκ, όταν είπε πριν από μερικά χρόνια: «Δεν γνωρίζω κανέναν φυσικό
της μεταπολεμικής περιόδου που η έρευνά του να βοηθήθηκε από το έργο των
φιλοσόφων». Ο ίδιος μάταια προσπάθησε να εξηγήσει αυτό το «μυστήριο»: γιατί η
φιλοσοφία είναι τόσο αναποτελεσματική, όταν εφαρμόζεται στις θετικές
επιστήμες.

Το πέπλο…

… αυτού του μυστηρίου φιλοδοξεί να διαλύσει ο θεωρητικός φυσικός Λι Σμόλιν
με το βιβλίο του «Τρεις δρόμοι προς την κβαντική βαρύτητα» (εκδ. Weidenfeld
& Nicolson). Σε αυτό συνδυάζει σε ένα ενιαίο σύνολο την κβαντική θεωρία
και τη γενική σχετικότητα ­ τις δυο πιο πετυχημένες επιστημονικές θεωρίες. Μια
ενιαία θεωρία και για τις δυο θα μπορούσε να μας κάνει να κοιτάζουμε με την
ίδια ματιά τα πάντα, από τα ηλεκτρόνια μέχρι τους γαλαξίες. Εκ πρώτης όψεως
πρόκειται για ένα αταίριαστο ζευγάρι. Στην κβαντική θεωρία, σωματίδια και
ενέργεια χοροπηδάνε στον κόσμο, ενώ στη θεωρία του Αϊνστάιν για τη βαρύτητα
πελώρια κομμάτια του χώρου και του χρόνου συστέλλονται και διαστέλλονται
αδιάκοπα.

Νέοι δρόμοι…

… ανοίγονται τα τελευταία χρόνια, καθώς ολοένα και περισσότεροι επιστήμονες
πιστεύουν ότι οδηγούνται σε μία και μοναδική ενιαία θεωρία του κόσμου. Το
παράξενο είναι, όμως, πως όσο πιο πολύ προχωρούν σε αυτούς τους δρόμους τόσο
πιο βαθιά μοιάζουν να χώνονται σε φιλοσοφικά «νερά», όταν πρόκειται για
ζητήματα όπως η πραγματικότητα, η αντικειμενικότητα και η ύπαρξη. Βέβαια
υπάρχουν πάντα εκείνοι οι φυσικοί που όταν βρίσκονται άξαφνα μπροστά σε
άπειρους κόσμους, προτιμούν να σβήνουν όλους τους άλλους εκτός από εκείνον που
είναι μπροστά στη μύτη τους. Άλλοι, πιο φιλοσοφημένοι, ξέρουν πως δεν υπάρχει
μονάχα ένας τρόπος για να βλέπει κανείς τα πράγματα.

Οι εξισώσεις…

… όμως, έτσι και αλλιώς, δεν μας δίνουν αυτό που θα θέλαμε, δηλαδή, μια
αντικειμενική περιγραφή της πραγματικότητας. Απλώς μας λένε πως αυτό που
ονομάζουμε «Σύμπαν» εξαρτάται κάθε φορά από τη θέση μας σε αυτό και από τις
ερωτήσεις που βάζουμε. Ήδη τέτοια γλώσσα μας φέρνει στα όρια του μυστικισμού.
Μα όποιος θελήσει να χρησιμοποιήσει το βιβλίο του Σμόλιν για οδηγό, θα πρέπει
να συνηθίσει σε διατυπώσεις σαν και αυτές: «Το πρόβλημα βρίσκεται στη σημασία
της λέξης «είναι»», «Το Σύμπαν δεν αποτελείται από πράγματα αλλά από
διαδικασίες». Σίγουρα, ο σύγχρονος φυσικός πρέπει να είναι το ίδιο επιδέξιος
στη φιλοσοφία όσο και στα μαθηματικά. Μα ακόμη και έτσι, οι διαπιστώσεις του
πάλι ξαναγυρίζουν στα παλιά, αρχέγονα ερωτήματα, στα οποία οι αρχαίοι Έλληνες
έδωσαν πρώτοι απαντήσεις, χωρίς πολλές εξισώσεις, αλλά πάντως πολύ πιο πρωτότυπα.