ΔΡΟΜΟΙ

Η φυλακή…

… μπορεί άραγε ποτέ να είναι προνόμιο; Μπορεί άραγε ποτέ να είναι ένας τόπος
απροσδόκητης τέρψης; Ίσως, αν ο φυλακισμένος κατέληξε εκεί από εκδίκηση της
κοινωνίας και αν η προσωπικότητά του είναι τέτοια σαν και εκείνες που εδώ και
πολλούς αιώνες κόσμησαν και κοσμούν ακόμη το σύμπαν του εγκλεισμού: από τον
Ντοστογιέφσκι και τον Πάουντ μέχρι τον Σολζενίτσιν. Αυτό που άλλους
φυλακισμένους συντρίβει, σε άλλους γίνεται δημιουργική έμπνευση. Έτσι, η
τιμωρητική πρόθεση της εξουσίας αναιρείται από την ευεργετική επίδραση της
φυλακής. Χωρίς το βενετσιάνικο κάτεργο, ο Καζανόβας δεν θα είχε γράψει ποτέ
την υποδειγματική ιστορία της απόδρασής του, χωρίς τη Βαστίλλη, ο Ντε Σαντ δεν
θα είχε μετατρέψει τα «φαντάσματα» του κελιού του σε τέχνη.

Ο εγκλεισμός…

… δεν «διαβάζεται» το ίδιο από όλους ­ χρειάζονται ξεχωριστά χαρίσματα γι’
αυτό. «Έμαθα πολλά από τους φυλακισμένους», εξομολογείται ο Ντοστογιέφσκι. Η
εξορία του στη Σιβηρία θα δώσει τις «Αναμνήσεις από το σπίτι των νεκρών»
(1861). Στη φυλακή, όπου κλείστηκε το 1873, όταν πυροβόλησε τον φίλο του
Ρεμπώ, ο Πωλ Βερλέν θα γράψει με ένα σπίρτο πάνω σε ένα κομμάτι σαλαμόχαρτου
το «Jadis et Naguere». Σε κατ’ οίκον περιορισμό, ύστερα από ένδεκα μήνες στη
Βαστίλλη, ο Βολταίρος θα γράψει το επικό ποίημά του «Henriade». Στο άσυλο του
Σαραντόν, που φιλοξενεί εγκλείστους και των δύο φύλων, ο Ντε Σαντ θα βρεθεί
στο στοιχείο του, με χορούς και απαγγελίες: σε τρεις μήνες θα πιει μόνος του
167 μπουκάλια κρασί.

Οι δίκες…

… ένα βήμα πριν από τη φυλακή, γίνονται γλέντι για εκείνους τους ξεχωριστούς
ανθρώπους. Στη δίκη του Μποντλέρ για τα «Ανθη του κακού», ο Βίκτωρ Ουγκώ
βρίσκει ευκαιρία να γράψει: «Η λεγόμενη δικαιοσύνη σάς καταδίκασε εν ονόματι
της λεγόμενης ηθικής της. Είναι μια ακόμη δάφνη στο κεφάλι σας». Τα ίδια
έγιναν με τον Γουσταύο Φλωμπέρ και τη «βδελυρή» Μποβαρύ. Χάρη στη δίκη, το
μυθιστόρημα έγινε ανάρπαστο. Οι διώξεις των ιδεών ποτέ δεν βγήκαν σε καλό στην
εξουσία. Το 1947, η δίωξη που ασκήθηκε στον Μπορίς Βιαν, συγγραφέα του
«μαύρου» βιβλίου με τον ακόμη πιο «μαύρο» τίτλο «Θα φτύσω στους τάφους σας»,
ήρθε σαν μάννα εξ ουρανού: το βιβλίο του μοσχοπουλήθηκε σαν ζεστό ψωμί.

Η εξουσία…

… συχνά γίνεται αστεία μπροστά σε τέτοιους κολοσσούς. Εκείνος που σίγουρα το
διασκέδασε με τα καμώματά της ήταν ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, όταν κλήθηκε να
καταθέσει στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων του Τζόζεφ Μακάρθυ. Ο
Μπρεχτ δεν καταλάβαινε και πολλά αγγλικά. Ή μάλλον δεν καταλάβαινε καθόλου.
Ώσπου οι ανακριτές έφτασαν στο σημείο να αναρωτηθούν μήπως ο άνθρωπος που
είχαν απέναντί τους δεν ήταν ένας επικίνδυνος κομμουνιστής, αλλά απλώς ένας
γνήσιος βλάκας. Και τα παράτησαν. Ο αυταρχισμός είναι ανήμπορος μπροστά στη
σωκρατική ειρωνεία εκείνων των ξεχωριστών εγκλείστων που κάθε φορά θέτουν τα
ίδια βασανιστικά και αναπάντητα ερωτήματα: Ποιος είναι «έξω» και ποιος είναι
«μέσα»; Ποιος είναι ο έγκλειστος και ποιος ο δεσμοφύλακας;