Ανεξάρτητες και… ανεξέλεγκτες

Στα κυβερνητικά γραφεία λέγεται πως αν ένας υπουργός δεχθεί επερώτηση ή
επίκαιρη ερώτηση για κάποια ανεξάρτητη διοικητική αρχή υπαγόμενη σε αυτόν, οι
επιλογές που έχει είναι δύο: «Η μια είναι να σηκώσει τους ώμους. Η άλλη είναι
να ζητήσει γραπτή απάντηση από τους επικεφαλής των αρχών και να προσέλθει στη
Βουλή για να την εκφωνήσει ­ πράγμα απαράδεκτο».

Το ανέκδοτο αυτό «φωτογραφίζει» μια ορισμένη αμηχανία που υπάρχει στην
κυβέρνηση για τη δυσχέρεια κοινοβουλευτικού ελέγχου των ανεξάρτητων
διοικητικών αρχών. Βεβαίως, οι εν λόγω αρχές «ήρθαν για να μείνουν», γεγονός
που εγγυάται η κατοχύρωσή τους με το νέο άρθρο 101Α, στο πλαίσιο της
αναθεώρησης του Συντάγματος. Το ερώτημα είναι αν θα μείνουν και
ανεξέλεγκτες. Διότι μπορεί κανείς να στραφεί κατά των πράξεών τους στην
αστική ή τη διοικητική δικαιοσύνη, ανάλογα με τη φύση της διαφοράς. Με το
ισχύον όμως νομικό καθεστώς, η Βουλή δεν έχει τη δυνατότητα να ελέγξει ευθέως
αρχές όπως το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού, ο Συνήγορος του Πολίτη,
το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης ή η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού
Χαρακτήρα. Καθώς είναι ανεξάρτητες, δεν έχει νόημα οι υπουργοί να κληθούν να
απαντήσουν στα ερωτήματα που ενδεχομένως προκαλεί η δράση τους.

Όπως επισημαίνει ο κ. Ευ. Βενιζέλος στη γενική εισήγηση της πλειοψηφίας για
την Αναθεώρηση του Συντάγματος, «η συγκρότηση και η λειτουργία μιας
ανεξάρτητης αρχής, και μάλιστα με ευρεία συναίνεση, δεν σημαίνει ότι
διαμορφώνεται ένας κοινοβουλευτικά και άρα δημοκρατικά ανεξάρτητος θύλακος
μέσα στο πολίτευμα». Οι ανεξάρτητες αρχές δεν συνιστούν τέταρτη τυποποιημένη
λειτουργία, πλάι σε νομοθετική, δικαστική και εκτελεστική εξουσία.

Το θέμα απασχολεί και τον κ. Κ. Σημίτη που έχει ζητήσει σχετικές προτάσεις από
στενούς συνεργάτες του. Ήδη εισήγηση για το θέμα του κοινοβουλευτικού ελέγχου
επεξεργάζεται ο νομικός σύμβουλος του Μεγάρου Μαξίμου κ. Γ. Παπαδημητρίου. Η
σχέση των ανεξάρτητων αρχών με τη Βουλή θα ρυθμίζεται στον Κανονισμό της
Βουλής, σύμφωνα και με την επιταγή του Συντάγματος. Σε ποια κατεύθυνση θα
κινείται η λύση; Σύμφωνα με την άποψη του γενικού γραμματέα του Υπουργικού
Συμβουλίου κ. Σ. Κοσμίδη, οι επικεφαλής των αρχών θα μπορούσαν να προσέρχονται
τακτικά, ανά τρίμηνο ή εξάμηνο, ή και εκτάκτως, αν προκύπτει λόγος, στην
Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής.

Εμβάθυνση της δημοκρατίας

Είναι γνωστό το ενδιαφέρον του Πρωθυπουργού για τις διοικητικές αρχές, καθώς
και η έντονη ανάμειξη του αδελφού του, καθηγητή κ. Σπ. Σημίτη, με το θέμα της
Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων στη Γερμανία. Η «άνθηση» του θεσμού
συνδέεται ουσιαστικά με τη διακυβέρνηση Σημίτη. Στο Μέγαρο Μαξίμου επιμένουν
μάλιστα ότι η ανάθεση ρυθμιστικών και άλλων αρμοδιοτήτων σε διοικητικές αρχές,
ανεξάρτητες από το κράτος, εντάσσεται στον θεσμικό εκσυγχρονισμό της χώρας.

Το ζήτημα έχει βρεθεί στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής με ποικίλες αφορμές τις
τελευταίες εβδομάδες. Ο νόμος του υπουργού Τύπου κ. Δ. Ρέππα για το ΕΣΡ που
προκάλεσε αντεγκλήσεις μεταξύ των κομμάτων στη Βουλή. Η συνταγματική
κατοχύρωση των διοικητικών αρχών με το νέο άρθρο 101Α στο πλαίσιο της
αναθεώρησης του Συντάγματος.

Η εμπλοκή της Εθνικής Επιτροπής Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων στο θέμα της
συμμετοχής της ΔΕΗ στον διαγωνισμό για τη σταθερή ασύρματη τηλεφωνία. Αν,
μάλιστα, ανατρέξει κανείς λίγο πιο πίσω, θέτοντας ως αφετηρία τις εκλογές της
9ης Απριλίου, θα πρέπει να αναφέρει επίσης την ανάμειξη της Επιτροπής
Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα στη θερινή κρίση των ταυτοτήτων που
έφερε σε αντιπαράθεση την κυβέρνηση με τον Αρχιεπίσκοπο κ. Χριστόδουλο, αλλά
και το ναυάγιο του «Εξπρές Σαμίνα» στο οποίο ενεπλάκη η Επιτροπή Ανταγωνισμού.

Οι ανεξάρτητες διοικητικές αρχές αποτελούν ένα είδος «μεσολαβητών» μεταξύ της
κοινωνίας των πολιτών και της κρατικής διοίκησης, της οποίας προΐσταται η
εκάστοτε κυβέρνηση. Αποτελούν διεθνές φαινόμενο. Η συλλογιστική είναι ότι
υπάρχουν μορφές δράσης, τις οποίες μια κυβέρνηση είναι καλύτερο, αντί να τις
ασκεί η ίδια ή να τις αναθέτει στην κρατική διοίκηση, να τις εκχωρεί σε
ανεξάρτητες αρχές. Ιδανικά, η στελέχωση των αρχών αυτών γίνεται με ειδικούς. Η
διαμόρφωση της σύνθεσής τους μεθοδεύεται με τρόπο ώστε να αντανακλούν ένα
φάσμα αντιλήψεων ευρύτερο από αυτό που εκφράζει το κόμμα, το οποίο έχει
εκλεγεί στην κυβέρνηση. Έτσι θεωρείται ότι εξασφαλίζεται η ουδετερότητα και η
ανεξαρτησία τους ­ η οποία διαθέτει και λειτουργικά χαρακτηριστικά, καθώς
έχουν, λόγου χάριν, δικό τους προϋπολογισμό, ενώ, τυπικά τουλάχιστον, δεν
είναι εύκολη η παρέμβαση της κυβέρνησης, διά του αρμοδίου υπουργού, στις
εργασίες τους.

Σύμφωνα με τη συλλογιστική αυτή, οι ανεξάρτητες αρχές είναι ένδειξη εμβάθυνσης
της δημοκρατίας. Κλασικό παράδειγμα στη διεθνή πρακτική είναι τα μέσα
ενημέρωσης. Στις περισσότερες χώρες του κόσμου υπάρχουν θεσμοί ανάλογοι με το
ΕΣΡ. Στις ΗΠΑ είναι το FCC (Federal Communication Commission), στη Βρετανία το
ITC (Independent Television Commission), στην Ολλανδία το Commissariaat voor
De Media. Η παρέμβαση μιας ανεξάρτητης αρχής σε έναν ευαίσθητο για κάθε
δημοκρατική πολιτεία χώρο, που άπτεται της ελεύθερης έκφρασης, θεωρείται κατά
τεκμήριο εγκυρότερη από μια πιθανή κυβερνητική εμπλοκή, προσδίδοντας, όπως
λέγεται, και μια αναγκαία «επίφαση αντικειμενικότητας».

Είναι όμως αυτή η πραγματικότητα της ελληνικής περίπτωσης; Στην κυβέρνηση δεν
είναι λίγοι εκείνοι που αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις διοικητικές αρχές.
Κορυφαίος υπουργός αναρωτιέται αν τελικά «μεταθέτουμε σε διοικητικές αρχές το
βάρος αποφάσεων που δεν θέλουμε ή δεν τολμούμε να πάρουμε οι ίδιοι», δεδομένων
των πιέσεων ή και του πολιτικού κόστους. Σύμφωνα με την προβληματική αυτή, η
κυβέρνηση εκχωρεί έτσι μέρος των εξουσιών της ή «κρύβεται πίσω απο τις αρχές
αυτές». Επισημαίνεται ότι ενίοτε οι αρχές αυτές δεν είναι καν ανεξάρτητες,
αλλά ρυθμιστικές, όπως συνέβαινε με την Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και
Ταχυδρομείων. Ήδη το υπουργείο Μεταφορών εισηγήθηκε αλλαγές στον τρόπο
επιλογής των μελών της.

Οι δυσκολίες που αντιμετώπισε τα τελευταία χρόνια το ΕΣΡ στην προσπάθεια «να
βρει τον βηματισμό του» και να εκπληρώσει τον σκοπό του, με αποτέλεσμα
συνεχείς αλλαγές προσώπων, είναι ένα άλλο παράδειγμα του δυσχερούς ρόλου που
καλούνται να παίξουν οι διοικητικές αρχές σε νευραλγικούς τομείς. Το ερώτημα
είναι αν επιτροπές προσώπων, που στερούνται της νομιμοποίησης της κάλπης,
έχουν την αυτοπεποίθηση ή και τη διάθεση να παρέμβουν σε εντόνως
αμφισβητούμενα θέματα, δεδομένης και πρόσφατης πολιτικής έντασης. Στο
υπουργείο Τύπου αισιοδοξούν, πάντως, ότι η θωράκιση του ΕΣΡ με τον νέο νόμο,
καθώς και ο νέος τρόπος επιλογής των μελών του (από τη Διάσκεψη των Προέδρων)
θα ανοίξει τελικά τον δρόμο για αποτελεσματικότερη λειτουργία του.

«Ομολογία αποτυχίας της κρατικής μηχανής»

Στην αιχμή της πολιτικής επικαιρότητας έχουν βρεθεί κατ’ επανάληψιν τα τρία τελευταία χρόνια ο κ. Δαφέρμος (φωτό) και η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα

Στα κυβερνητικά γραφεία παραδέχονται ότι οι ανεξάρτητες διοικητικές αρχές
αποτελούν έμπρακτη ομολογία αποτυχίας της ελληνικής κρατικής μηχανής. «Το
ΑΣΕΠ», λέγεται χαρακτηριστικά, «δεν θα είχε λόγο ύπαρξης, αν η διοίκηση είχε
κερδίσει την εμπιστοσύνη της ελληνικής κοινωνίας σε θέματα διορισμών». Η
δυσπιστία των πολιτών απέναντι στο κράτος, αλλά και η αίσθηση των κυβερνώντων
ότι οι δημόσιες υπηρεσίες δεν μπορούν να ανταποκριθούν, έχουν ως ουσιαστικό
αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός«παράλληλου μηχανισμού», πλάι στην κρατική
διοίκηση. Αυτονοήτως, η σχέση παραδοσιακής διοίκησης και ανεξάρτητων αρχών
γνωρίζει διακυμάνσεις. «Η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων συνυπάρχει»,
λέγεται, «καλύτερα με το υπουργείο Δικαιοσύνης επί υπουργίας του κ. Μ.
Σταθόπουλου από ό,τι συνέβαινε επί υπουργίας του κ. Ευ. Γιαννόπουλου».

Πόσες είναι οι ανεξάρτητες διοικητικές αρχές; Ο κ. Πρ. Παυλόπουλος ισχυρίζεται
ότι ως μέλος της Επιτροπής Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής είχε συντάξει έναν
κατάλογο που ανέβαζε τον αριθμό τους σε 17! Αν έχουμε χάσει τον λογαριασμό,
είναι γιατί συχνά υπάρχει σύγχυση και διχογνωμίες, αν μια αρχή είναι
ανεξάρτητη ή ρυθμιστική, διοριζόμενη απλώς από τον υπουργό. Σύμφωνα πάντως με
κορυφαία κυβερνητικά στελέχη, «οι διοικητικές αρχές είναι ήδη πολλές και δεν
χρειάζονται περισσότερες». Πρόβλημα είναι επίσης η στελέχωσή τους. Ο Συνήγορος
του Πολίτη θεωρείται επιτυχημένος και «μακάρι», όπως λέγεται, «να είχαμε δέκα
Διαμαντούρους», κατά τα λοιπά όμως διατυπώνονται επιφυλάξεις για την «επιδρομή
αναπληρωτών καθηγητών» που τείνουν να τις καταλάβουν. Χωρίς αμφιβολία,
ανεξαρτήτως προσώπων, ο θεσμός θα κριθεί τα επόμενα χρόνια από την
αποτελεσματικότητά του.