Η αναγέννηση μιας φυλής

Όταν τα πρώτα αεροπλάνα έφτασαν εκεί πριν από μια γενιά, οι αυτόχθονες
σκόρπισαν στα βάθη της Αμαζονίας και άρχισαν να βάλλουν με βέλη τα θορυβώδη
μηχανήματα που θεωρούσαν μεταλλικούς εχθρούς.

Τα αεροπλάνα έφεραν τον έξω κόσμο στη φυλή Πανάρα της Δυτικής Βραζιλίας,
εξωθώντας την στο χείλος του αφανισμού από τις ασθένειες και τις εκδιώξεις από
τη γη που παραδοσιακά τους ανήκε. Ανθρωπολόγοι επισημαίνουν ότι το 1973 ζούσαν
330 Πανάρα 250 μίλια βόρεια του Κουιάμπα στην περιοχή του Μάτο Γκρόσο. Δύο
χρόνια αργότερα, υπήρχαν μόλις 79.

Σήμερα, αεροπλάνα συνεχίζουν να καταφθάνουν στο σπίτι των Πανάρα, όμως τώρα
φέρνουν προμήθειες σε βενζίνη και ζάχαρη. Τα παιδιά συνωστίζονται το ένα πάνω
στο άλλο για να τα χαιρετήσουν στη στενή λωρίδα της ζούγκλας. “Δεν χρειάζεται
να φοβόμαστε πια” λέει ο Κρίτον Πανάρα, ένας από τους ηγέτες της φυλής. “Η
κυβέρνηση έπραξε δίκαια. Σωστά”.

Τα παιδιά. Το μέλλον της νέας γενιάς των Ινδιάνων της Βραζιλίας διαγράφεται πιο αισιόδοξο. Πάνω δεξιά: Οι Πανάρα βλέπουν τώρα τα αεροπλάνα να φέρνουν βοήθεια και όχι θάνατο

Η αναγέννηση των Πανάρα είναι μια από τις πιο απίστευτες ιστορίες της
σύγχρονης Βραζιλίας. Ο αριθμός των μελών της έφτασε στα επίπεδα που είχε κατά
τις αρχές της δεκαετίας του ’70. Οι πολιτιστικές παραδόσεις που σχεδόν
εξαφανίστηκαν, επιστρέφουν. Και αφού ξεριζώθηκαν και εκδιώχθηκαν σε ένα
τεράστιο εθνικό πάρκο επί 20 χρόνια, οι Πανάρα έχουν πλέον εγκατασταθεί σε
έναν κατάφυτο χώρο έκτασης 4 εκατομμυρίων στρεμμάτων που είναι όλος δικός
τους.

Πριν από δύο μήνες κατάφεραν άλλη μια νίκη: Ανώτατο ομοσπονδιακό δικαστήριο
επικύρωσε ομόφωνα προηγούμενη απόφαση που όριζε αποζημίωση για τα πλήγματα που
δέχθηκαν από την κυβέρνηση της Βραζιλίας. Επρόκειτο για την κορύφωση ενός
δεκαετούς νομικού αγώνα. Κυβερνητικοί αξιωματούχοι καθώς και μέλη οργανώσεων
που μάχονται για τα δικαιώματα των αυτοχθόνων τονίζουν ότι είναι η πρώτη φορά
που μια φυλή της Βραζιλίας μήνυσε τις ομοσπονδιακές αρχές για βλάβες που
υπέστη και κέρδισε.

Έπειτα από αυτό, σωρεία παρόμοιων μηνύσεων θα μπορούσε να κατατεθεί εναντίον
της κυβέρνησης. Ακτιβιστές των δικαιωμάτων των Ινδιάνων δηλώνουν ότι η νίκη
αυτή χαρακτηρίζει την αποφασιστικότητα που πρόσφατα κατέκτησαν οι Ινδιάνοι του
Αμαζονίου στη Βραζιλία. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει εξαιρετικά δυναμικοί
στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους νομικά, τη διατήρηση της πολιτιστικής τους
κληρονομιάς και την ανάκτηση των εδαφών τους, που είναι ιστορικής σημασίας
γι΄αυτούς.

Το 1500, όταν έφτασαν οι Ευρωπαίοι στη Βραζιλία, υπολογίζεται ότι υπήρχαν 2 με
6 εκατομμύρια Ινδιάνοι. Σήμερα, ως αποτέλεσμα της δουλείας, της εκδίωξης από
τα παραδοσιακά εδάφη και των εσωφυλετικών διαφορών, φτάνουν τους 300.000. Ο
αριθμός των φυλών, από τις 1.000 έπεσε στις 210.

Οι αυτόχθονες. Αφού οδηγήθηκαν στο χείλος του αφανισμού πλέον διεκδικούν τα δικαιώματά τους

Ο αγώνας της φυλής των Πανάρα ξεκίνησε το 1973, όταν κυβερνητικοί αξιωματούχοι
επιχείρησαν να τους προσεγγίσουν πρώτη φορά με αυτά τα αεροπλάνα. Ήταν επίσης
η χρονιά που η κυβέρνηση, κατασκευάζοντας έναν δρόμο μήκους 1.200 μιλίων για
να συνδέσει δύο πόλεις, συμπεριέλαβε και εδάφη τους. Λίγο μετά την έναρξη των
εργασιών, οι Πανάρα άρχισαν να πεθαίνουν από φυματίωση, γρίπη, ιλαρά και
ελονοσία. Όλες οι ασθένειες μαζί έμειναν γνωστές ως “ο πυρετός του λευκού”. Τα
νεογέννητα πέθαιναν από την πείνα όταν οι μητέρες τους αρρώσταιναν.
Αφανίζονταν τόσο γρήγορα οι Πανάρα, που οι επιζήσαντες ούτε προλάβαιναν ούτε
και είχαν τη δύναμη να θάψουν πολλούς από αυτούς… τους έτρωγαν τα όρνια και
οι χελώνες, θυμούνται κάποιοι. “Οι θείοι, οι θείες, οι γονείς μου και οι
γονείς του συζύγου μου, πέθαναν”, λέει ο Κρίτον Πανάρα, που έχασε 12 μέλη της
οικογένειάς του. Το 1975 η κυβέρνηση ανάγκασε τους Πανάρα να μετακινηθούν στο
Εθνικό Πάρκο Ξινγκού, όπου φιλοξενούνταν άλλες 16 φυλές, κάποιες από τις
οποίες από τους μεγαλύτερους εχθρούς τους. Ποτέ δεν προσαρμόστηκαν οι Πανάρα.
Είκοσι φορές άλλαξαν τόπο διαμονής έκτοτε. Και όσο αναζητούσαν νέα εδάφη, τόσο
πιο αποκαρδιωμένοι αισθάνονταν. Έλεγαν πως για τις αρρώστιες και τους θανάτους
έφταιγαν μάγια που γίνονταν από άτομα της φυλής και στράφηκαν ο ένας εναντίον
του άλλου. Θυμωμένοι και πληγωμένοι, το 1991 στράφηκαν στη δικαιοσύνη. Ήθελαν
την παλιά τους γη και αποζημίωση από την κυβέρνηση για τα δεινά τους. Έπειτα
από τρία χρόνια σκληρής μάχης με την κυβέρνηση, οι Πανάρα απέκτησαν το
δικαίωμα να εγκατασταθούν εκεί όπου και σήμερα ζουν, λίγο βορειότερα από την
παλιά γη τους. Τον Νοέμβριο του 1996, τη μέρα που επίσημα οι αρχές
χαρακτήρισαν την περιοχή “έδαφος αυτοχθόνων”, η φυλή γιόρτασε ως το πρωί. Και
τότε όμως, μόλις ο μισός πόλεμος είχε κριθεί. Έπρεπε να πείσουν έναν δικαστή
για την αξία τού χωρίς προηγούμενο ισχυρισμού τους ότι υπέστησαν βλάβες από
την κυβέρνηση. Είχαν κάποια πλεονεκτήματα. Αντίθετα από τις άλλες φυλές, η
παραλίγο εξόντωσή τους ανήκε στην πρόσφατη ιστορία, που σημαίνει ότι υπήρχαν
μάρτυρες για όσους πέθαναν. Τελικά, πριν από δύο μήνες δικαστήριο τους
επιδίκασε αποζημίωση ύψους 550.000 δολαρίων. Σε εθνικό επίπεδο, περίπου 40
μηνύσεις κατατέθηκαν από αυτόχθονες εις βάρος της κυβέρνησης για τα “χαμένα
εδάφη”. Πολλές είχαν επιτυχή κατάληξη. Η κυβέρνηση αναμένεται τώρα να
επιστρέψει περιοχές του Αμαζονίου, διπλάσιες σε έκταση από την Καλιφόρνια, στα
χέρια των παραδοσιακών κατοίκων τους.

Σήμερα οι Πανάρα είναι απασχολημένοι με την κατασκευή του χωριού τους. Οι
άνδρες φεύγουν οπλισμένοι για τη ζούγκλα το ξημέρωμα και επιστρέφουν με
αγριογούρουνα για το δείπνο. Οι γυναίκες βγαίνουν για τη συλλογή φυτών, που
θυμίζουν φρούτα, τα λεγόμενα ακάι. Οι παλιές παραδόσεις επιστρέφουν.
Καλλιεργούν λαχανικά και φρούτα, ενώ οι γυναίκες ξυρίζουν μια λωρίδα από τα
μαλλιά τους. Για τους περισσότερους όμως η επιβίωση έχει γίνει έμμονη ιδέα.
Ίσως γι΄αυτό ο Ένορ Μαντοβάνι, ο νοσοκόμος του χωριού, είναι ο πιο σημαντικός
άνθρωπος της περιοχής. Κάθε πρωί δεκάδες γυναίκες με τα παιδιά τους
παρελαύνουν από το καθαρό, ευάερο γραφείο του για σιρόπια για το βήχα,
αντιβιοτικά και βιταμίνες. Στα δυόμισι χρόνια του Μαντοβάνι κοντά τους, η φυλή
εμφάνισε ελάχιστα κρούσματα “πυρετού του λευκού”. Οκτώ Πανάρα έπαθαν φυματίωση
τελευταία αλλά, ενεργώντας γρήγορα, ο νοσοκόμος διέγνωσε την ασθένεια και οι
ηγέτες του χωριού μετέφεραν τους αρρώστους στην πλησιέστερη πόλη για θεραπεία.
Όλοι επέζησαν.