Το φαινόμενο που ονομάζεται άνθρωπος

Τι είναι ο άνθρωπος; Είναι από τις ερωτήσεις με τις οποίες έχουν καταπιαστεί
επί αιώνες ποιητές, φιλόσοφοι και θεολόγοι, για να μην αναφερθούμε στους
απλούς ανθρώπους που αρέσκονται να φιλοσοφούν. Όλο και περισσότερο, ωστόσο, οι
άνθρωποι δεν στρέφονται πια στους θεολόγους ή στους φιλόσοφους αλλά στους
επιστήμονες για τις απαντήσεις αυτές.

Τα βήματα που έγιναν πρόσφατα στη γενετική, την εξελικτική βιολογία, την
ψυχολογία και στον κλάδο της νευρολογίας φαίνεται να συγκλίνουν υπέρ του ότι
αυτό που κάποτε έμοιαζε με δισεπίλυτο φιλοσοφικό γρίφο έχει στο εξής
επιστημονικές απαντήσεις. “Το ανθρώπινο μυαλό, η ανθρώπινη συμπεριφορά, τα
επιτεύγματα του ανθρώπου και ο πολιτισμός που έχει δημιουργήσει είναι όλα
φαινόμενα βιολογικού χαρακτήρα”, υποστηρίζει ο Τζον Τουμπάι και η Λίντα
Κοσμίδη, δύο από τους ιδρυτές της εξελικτικής ψυχολογίας. Σύμφωνα με τον
δαρβινιστή φιλόσοφο Μάικλ Ρους “οι ηθικές μας ιδέες διεισδύουν μέσα μας ως
λειτουργία της βιολογίας μας”.

Για τους σκεπτόμενους του είδους, η ερώτηση “τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος” θα
λυθεί τελικά όπως κάθε άλλο ζήτημα σχετικό με τη φύση.

Η επιστήμη, τονίζει ο Ρομπ Φόλεϊ ­ βιολόγος του εξελικτικού τομέα του κλάδου ­
“μετατρέπει κάθε μεγάλο φιλοσοφικό και μεταφυσικό ερώτημα σε κάτι που πολλές
φορές απαντάται άμεσα και τεχνικά”. Για παράδειγμα, οι δαρβινιστές ασχολούνται
με το ερώτημα “τι είναι ο άνθρωπος” συγκρίνοντας την ανατομία του ανθρώπου και
τη συμπεριφορά με τα αντίστοιχα των άλλων όντων, εξαιρουμένου του ανθρώπου.

Ωστόσο, όσα και αν μάθουμε για τον εγκέφαλό μας, τα γονίδιά μας ή την
εξελικτική ιστορία μας, δεν θα μάθουμε πλήρως τι ακριβώς είναι ο άνθρωπος.
Γιατί; Γιατί οι άνθρωποι δεν είναι απλώς πλάσματα της φύσης και δεν μπορούν να
γίνουν κατανοητά σαν να ήταν. Παράδοξο της επιστήμης το γεγονός ότι η επιτυχία
της στην κατανόηση της φύσης έχει δημιουργήσει προβλήματα στην κατανόηση της
ανθρώπινης φύσης.

Συνείδηση και θέληση

Σχεδόν όλοι οι επιστήμονες δέχονται σήμερα ότι ο φυσικός κόσμος μπορεί να
γίνει πλήρως κατανοητός με την εφαρμογή της φυσικής, της χημείας και της
βιολογίας. Κατ’ αυτήν την έννοια, τα ζώα είναι σαν τις μηχανές, όχι επειδή τα
μυρμήγκια ή οι πίθηκοι λειτουργούν σαν αυτοκίνητα ή υπολογιστές, αλλά επειδή,
όπως τα αυτοκίνητα και οι υπολογιστές δεν διαθέτουν συνείδηση, πρόβλεψη και
θέληση. Τα ζώα υπόκεινται ως αντικείμενα στις φυσικές δυνάμεις. Δεν είναι εν
δυνάμει υποκείμενα της ίδιας τους της μοίρας. Μάλλον αναπαριστούν το δράμα,
παρά το δημιουργούν.

Οι άνθρωποι όμως διαθέτουν πράγματι συνείδηση και θέληση. Οι περισσότεροι από
εμάς αρέσκονται να βλέπουν το ανθρώπινο σώμα σαν μηχανή. Όμως, όταν
αναφερόμαστε στους συνανθρώπους μας, εκτιμάμε ότι δεν ενεργούν σαν ζώα ή
μηχανές, αλλά σαν άνθρωποι.

Οι άνθρωποι είναι μοναδικοί επειδή μόνο αυτοί από τους άλλους ζωντανούς
οργανισμούς είναι ταυτόχρονα και αντικείμενα της φύσης και υποκείμενα που
μπορούν να διαμορφώσουν την ίδια τους τη μοίρα. Είμαστε βιολογικά όντα υπό την
επίδραση των βιολογικών και φυσικών νόμων. Είμαστε όμως και όντα με συνείδηση,
σκοπό και ρόλο, στοιχεία που μας επιτρέπουν να σχεδιάσουμε τρόπους υπέρβασης
των περιορισμών οι οποίοι απορρέουν από τους βιολογικούς και φυσικούς νόμους.
Είμαστε, με άλλα λόγια, το ίδιο φυσικά και κοινωνικά όντα, τόσο μέσα στη φύση
όσο και έξω από αυτή.

Όλα τα μη ανθρώπινα όντα είναι ανίκανα να αγωνιστούν για την αλήθεια. Απλώς
απορροφούν πληροφορίες και συμπεριφέρονται με τρόπο χρήσιμο για την επιβίωσή
τους. Τόσο η γνώση τους για τον κόσμο όσο και η συμπεριφορά τους απέναντι σε
αυτόν έχει σε μεγάλο βαθμό προεπιλεγεί από την εξέλιξη. Όταν ένας κάστορας
σκάβει, δεν αναρωτιέται γιατί το κάνει ούτε και αν υπάρχει καλύτερος τρόπος.
Όταν ένα χελιδόνι πετά νότια, δεν αναρωτιέται γιατί είναι πιο θερμό το κλίμα
στην Αφρική. Οι άνθρωποι κάνουν τέτοιου είδους ερωτήσεις.

Γιατί; Γιατί είμαστε κοινωνικά όντα που μας δένει το κοινό γνώρισμα της
γλώσσας.

Χειραφέτηση

Η γλώσσα μας πάει πέρα από την καθαρά προσωπική, αυτοκριτική άποψη για τον
κόσμο. Μας επιτρέπει να κατανοούμε μέσω της επικοινωνίας τις απόψεις και τις
εμπειρίες των άλλων ανθρώπων.

Μας καθιστά ικανούς να σκεφτόμαστε το μέλλον και το παρελθόν, το παρόν και το
μη παρόν, αυτά που έγιναν και αυτά που θα μπορούσαν να έχουν γίνει. Είναι η
χειραφέτηση της σκέψης, από το εδώ και το τώρα που προκαλεί την περιήγηση στο
πραγματικό, το δυνατό, το πιθανό ακόμη και το αδύνατο. Επιτρέπει συζήτηση και
κριτική, ελπίδες και εμπνεύσεις, φόβους και λαχτάρες.

Η ιδιαίτερη θέση που καταλαμβάνουμε οι άνθρωποι στη φυσική τάξη σημαίνει ότι
απαιτούνται ειδικά πνευματικά εργαλεία για να κατανοήσουμε τους εαυτούς μας.
Εκείνοι που συνεχίζουν να επιμένουν ότι πρέπει να καταλάβουμε την ανθρώπινη
φύση χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της επιστήμης της φυσικής, γιατί αυτά είναι
τα καλύτερα για την αποκρυπτογράφηση των μυστικών της φύσης, μοιάζουν μάλλον
με τον μεθυσμένο που χάνει τα κλειδιά του στο χαντάκι αλλά τα ψάχνει στον
δρόμο γιατί “εκεί έχει φως”.

Οι περισσότεροι επιστήμονες, όπως και οι περισσότεροι διανοούμενοι στις μέρες
μας, διατηρούν ανεπαρκή πίστη στα ανθρώπινα όντα και την ανθρώπινη ποιότητα.
Γι’ αυτό και αναζητούν τρόπους να μειώσουν το ανθρώπινο ον στο καθεστώς των
ζώων ή των μηχανών… Η βάρβαρη ιστορία του 20ού αιώνα ­ δύο παγκόσμιοι
πόλεμοι, ολοκαύτωμα και εθνοκαθάρσεις ­ έχει αφήσει πολλούς σε αυταπάτες για
το τι είναι ο άνθρωπος.

Κάθε εντύπωση που σχηματίζει ο άνθρωπος για τον κόσμο μοιάζει να είναι για το
χειρότερο. Αυτή η απαισιοδοξία συνέβαλε επίσης στη διαμόρφωση της σκέψης των
επιστημόνων για το τι είναι ο άνθρωπος…

Θα έπρεπε όλα αυτά να μας ενδιαφέρουν; Ναι, θα έπρεπε. Η συζήτηση γύρω από το
πώς η επιστήμη θα έπρεπε να κατανοήσει την ανθρώπινη φύση δεν είναι απλώς
ακαδημαϊκή. Αφορά στο πώς εμείς οι ίδιοι βλέπουμε τον εαυτό μας και πώς θα
θέλαμε να τον βλέπουμε τον κόσμο όπου ζούμε. Αυτό που μας διακρίνει ως
ανθρώπινα όντα είναι η υποκειμενικότητά μας, η ικανότητά μας να
συναισθανόμαστε, ο διάλογος με βάση τη λογική και η έρευνα. Αυτό είναι που μας
επιτρέπει να αναρωτιόμαστε “τι είναι ο άνθρωπος”. Είναι επίσης και αυτό που
μας καθιστά ικανούς να δώσουμε απάντηση. Η συνείδηση και η λογική.

Η διαφορά

Είμαστε σε θέση να υπερβούμε τις άμεσες συνθήκες που μας περιβάλλουν, να
απελευθερωθούμε από την κουλτούρα και τη φύση μας. Διαμορφωνόμαστε από τα
γονίδιά μας, όπως και από το περιβάλλον μας. Έχουμε όμως και τη δυνατότητα να
υπερβούμε και τα δύο, και τη γενετική και την πολιτιστική μας κληρονομιά.
Είναι αυτή η υπερβατική ποιότητα που μας κάνει ανθρώπους και όχι ζώα.