ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι μύθοι της δημοκρατίας

Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Κλασικό παράδειγμα ευτελισμού της δημοκρατίας

«Δεν μπορώ να περιμένω από τους δημόσιους άνδρες να διαβάζουν Αριστοτέλη, ίσως
μάλιστα και να μην το επιθυμώ. Εμπιστεύομαι όμως (λίγο) περισσότερο τους
πολιτικούς που δείχνουν να παρακολουθούν τις συζητήσεις ανάμεσα στους
μελετητές του Αριστοτέλη ή του Καντ, που γνωρίζουν μ’ άλλα λόγια να
αποκομίζουν διδάγματα από τη δημόσια χρήση του λόγου». Με την παράφραση αυτή
του Καντ απαντά ο Ιταλός φιλόσοφος Μικελάντζελο Μποβέρο στο ερώτημα αν θα ήταν
σκόπιμο οι πολιτικοί που μας κυβερνούν να διάβαζαν ή να ξαναδιάβαζαν τα
κείμενα των κλασικών.

Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Κατά της κυβέρνησης των χειροτέρων», που
κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Laterza, ο διάδοχος του Νορμπέρτο
Μπόμπιο στην έδρα Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Τορίνο ξεκινά από
τους κλασικούς της δημοκρατικής σκέψης προσπαθώντας να αποκαταστήσει μια
έννοια της δημοκρατίας λιγότερο φτωχή, λιγότερο απλουστευμένη, λιγότερο
αμφίρροπη από αυτή που κυριαρχεί στον σημερινό πολιτικό λόγο. Δεν βρίσκει
βέβαια, ούτε άλλωστε περίμενε να βρει στον Αριστοτέλη συνταγές εκλογικών
μηχανισμών που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σήμερα. Διαβάζοντάς τον, όμως,
κατάλαβε ότι η δημιουργία πλαστών πλειοψηφιών ευτελίζει τη δημοκρατική
ποιότητα ενός πολιτικού συστήματος. Οι κλασικοί διδάσκουν ότι για να
λειτουργεί η δημοκρατία δεν πρέπει να πέφτουν οι αποφάσεις από τον ουρανό στα
κεφάλια των πολιτών. Αυτό ακριβώς δεν συμβαίνει, όμως, όταν η δημοκρατία δεν
είναι πραγματικά αντιπροσωπευτική;

Η ανάγνωση του Αριστοτέλη και του Πολύβιου βοηθά να λυθούν και μερικές
παρεξηγήσεις. Η «συνεργατική δημοκρατία», για παράδειγμα, δεν είχε πάντα την
καταφρονητική σημασία που τη συνοδεύει σήμερα. Το μοντέλο των κυβερνήσεων
συνασπισμού στο οποίο παραπέμπει ήταν άλλοτε το ζητούμενο, όχι το αποφευκτέο,
αφού με τον τρόπο αυτό εμπλουτιζόταν η δημοκρατία. Οι περισσότεροι αναλυτές,
πάλι, ισχυρίζονται σήμερα ότι το αναλογικό σύστημα οδηγεί στον κατακερματισμό
των πολιτικών δυνάμεων, που με τη σειρά του καθιστά αναγκαίους τους
συνασπισμούς και τις συμμαχίες ­ άρα την πολιτική αστάθεια. Η σύγχρονη ιστορία
όμως, λέει ο Μποβέρο στη «Στάμπα», δείχνει ότι σε πολλές περιπτώσεις ο
κατακερματισμός ευνοείται ή πολλαπλασιάζεται από το πλειοψηφικό σύστημα στις
μονοεδρικές περιφέρειες.

Ένας άλλος μύθος που καλλιεργείται, αφορά την περίφημη ακυβερνησία. Σύμφωνα με
την έννοια της δημοκρατίας που προτείνει ο Ιταλός καθηγητής, για να είναι μια
απόφαση πραγματικά δημοκρατική και να αναγνωρίζεται απ’ όλους, ακόμη κι από
εκείνους που δεν συμφωνούν μαζί της, θα πρέπει στη φάση του προβληματισμού ­
που προηγείται των αποφάσεων ­ να συμμετέχουν με ίσες ευκαιρίες οι εκπρόσωποι
όλων των πολιτικών απόψεων. Και όταν οι διαμάχες μεταξύ των πολιτικών κομμάτων
εμποδίζουν τον σχηματισμό μιας πλειοψηφίας; «Ας μην περιμένουμε να υπάρχει μια
θεσμική συνταγή για όλες τις περιστάσεις. Προσωπικά δεν θα ήμουν αντίθετος σε
μια ρήτρα αποκλεισμού, όχι όμως για να αποφύγουμε τον πολλαπλασιασμό των
κομμάτων που επιτρέπει το αναλογικό σύστημα, αλλά για να ανακόψουμε το
φαινόμενο των προσωποπαγών κομμάτων».