ΔΡΟΜΟΙ

Ο αντίλογος…

… σε εκείνους που, όπως κάποτε ο Λαμετρί, υποστηρίζουν πως η απόσταση
ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο είναι μικρή («Δρόμοι» 26/10), έρχεται από τον
Κέναν Μάλικ στο βιβλίο του «Ο Άνθρωπος, το Κτήνος και το Ζόμπι», το οποίο
παρουσιάζει το περιοδικό «New Statesman». Ο υπότιτλος του βιβλίου, «Τι μπορεί
και τι δεν μπορεί να μας πει η επιστήμη για την ανθρώπινη φύση», ήδη
προαναγγέλλει την άποψη του συγγραφέα. Ο Μάλικ στέκεται στη μεριά του
ουμανισμού: πιστεύει δηλαδή στον Άνθρωπο, ένα εντελώς εξαιρετικό ον,
προικισμένο με τα μοναδικά χαρίσματα του λόγου, του πολιτισμού, της συνείδησης
και της ελεύθερης βούλησης. Είναι αντίθετος στη νατουραλιστική άποψη ­ στον
άνθρωπο Κτήνος σαν όλα τα άλλα κτήνη ­ και στη μηχανιστική άποψη ­ στον
άνθρωπο Ζόμπι που, μολονότι μοιάζει συνειδητός, στην ουσία δεν είναι παρά ένα
αυτόματο.

Ο ουμανισμός…

… προϊόν του Διαφωτισμού του δεκάτου ογδόου αιώνα, πάλεψε με τον δαρβινισμό
και τέλος πέθανε θάνατο φρικτό στο Ολοκαύτωμα. Από το 1945, τα μοντέλα του
Κτήνους και του Ζόμπι κυριαρχούν στην επιστημονική σκέψη. Ο Τζέιμς Ουάτσον του
DNA είχε πει: «Υπάρχει μόνο μια επιστήμη: η φυσική. Όλα τα άλλα είναι
κοινωνικό έργο». Με άλλα λόγια, η νόηση είναι απλώς ό,τι κάνει ο εγκέφαλος.
Δεν έχει μοριακή ύπαρξη και συνεπώς ούτε πραγματική. Ο Μάλικ διαφωνεί: «Ο
λόγος και ο πολιτισμός είναι εκείνα που μετατρέπουν τον εγκέφαλο σε νόηση».

Η γάτα του…

… λέει ο Μάλικ, δεν είναι πιο συνειδητή από το κομπιούτερ του. Τα ζώα δεν
υπερβαίνουν τη βιολογία τους όπως οι άνθρωποι. Μια αγέλη ζέβρες δεν αποτελεί
κοινωνία. Τα ζώα κάνουν ό,τι τους λένε τα γονίδιά τους και δεν διαμορφώνουν
την πρόοδό τους. «Δεν υπάρχουν κοινωνικά άτομα ή μόρια της νόησης, αλλά
κοινωνικά και νοητικά φαινόμενα». Το ΝΑΤΟ, δεν είναι παρά μια έννοια, ένα
σύνολο σχέσεων, που ωστόσο μπορεί να τινάξει τα πάντα στον αέρα. (Με μια
διαδικασία άγνωστη στον δόκτορα Ουάτσον, το «κοινωνικό έργο» γίνεται φυσικό.)
Όσο για το Ολοκαύτωμα, ο Μάλικ το αποδίδει σε «συγκεκριμένες κοινωνικές και
ιστορικές συνθήκες» και όχι σε κάποιο γενετικό «στίγμα». Αν όμως αυτές οι
«απρόσωπες» συνθήκες παρέσυραν τόσο πολλούς ανθρώπους να κάνουν τόσο μεγάλο
κακό, μήπως, ακόμη περισσότερο και από τον γενετικό καθορισμό, θα έπρεπε να
φοβόμαστε τι κρύβει πίσω της αυτή η «πόρτα» της ελεύθερης βούλησης; Ας είναι.

Η αισιοδοξία…

… είναι σίγουρα μια από τις αρετές (ή τα μειονεκτήματα) του Μάλικ. Γι’ αυτό
άλλωστε δεν πιστεύει στη θεωρία της Λάρα Κροφτ για την ιστορία. Δεν τον
ξετρελαίνουν τα κομπιούτερ. Δεν πιστεύει πως θα αποκτήσουν ποτέ συνείδηση. Ο
εγκεφαλικός φλοιός έχει 20 δισεκατομμύρια φορές περισσότερες συνδέσεις ακόμη
και από τα πιο ισχυρά κομπιούτερ. Και ακόμη και αν κάποτε τα κομπιούτερ θα
μπορούν να μας ετοιμάζουν καφέ το πρωί, αυτή η ευχαρίστηση δεν φτάνει για να
τα πούμε ανθρώπινα. Η ηρωίδα του ηλεκτρονικού παιχνιδιού, η Λάρα, μπορεί να
κάνει ένα σωρό καταπληκτικά πράγματα. «Μα δεν μπορεί να ξεφύγει από τον ρόλο
που της έχει επιβάλει το σενάριο», επιμένει ο Μάλικ. Με τους πραγματικούς
ανθρώπους συμβαίνει το αντίθετο. (Όταν συμβαίνει ­ που συμβαίνει ολοένα και
λιγότερο ­ και όταν είναι πραγματικοί ­ που είναι ολοένα και λιγότερο.)