ΔΡΟΜΟΙ

Η βία…

… γενικά θεωρείται μια πρωτόγονη καταστροφική και διαλυτική τάση. Και όχι
αποκλειστικά ανθρώπινη ­ αυτό ήταν ήδη γνωστό από την επιστημονική έρευνα.
Όμως, σύγχρονες έρευνες έρχονται να δείξουν ότι τόσο οι άνθρωποι όσο και τα
κοντινά ξαδέλφια τους, οι πίθηκοι, διαθέτουν το εκπληκτικό χάρισμα της
συμφιλίωσης ­ ένα χάρισμα που τείνει στην επανόρθωση κάθε αδικίας την οποία
προκαλεί η επιθετικότητα. Οι έρευνες, που έγιναν κυρίως σε πιθήκους οι οποίοι
τελούσαν εν αιχμαλωσία, έδειξαν ότι, ύστερα από κάθε σύγκρουση, υπάρχει μια
διάθεση για μείωση του ρίσκου επίθεσης και για αποκατάσταση της ανοχής και της
συνοχής της ομάδας. Η συμφιλίωση φαίνεται να επέρχεται συχνότερα ύστερα από
συγκρούσεις αντιμαχόμενων μερών που κάτι έχουν να προσφέρουν το ένα στο άλλο
(κοινωνική σειρά, ας πούμε, ή δυνατότητα ζευγαρώματος).

Η συμφιλίωση…

… φαίνεται πως δεν είναι ένα πρωτόγονο ένστικτο, αλλά μια επίκτητη «τέχνη».
Νεαροί και επιθετικοί πίθηκοι ρέζους, ύστερα από πέντε μήνες συμβίωσης με έναν
πιο φιλειρηνικό πίθηκο του είδους «macaca speciosa», ανέπτυξαν στο τέλος ένα
συμφιλιωτικό πνεύμα παρόμοιο με του «ξαδέλφου» τους. Αν εξαιρέσουμε τους
«πολέμους» μεταξύ διαφορετικών ομάδων πιθήκων, οι περισσότερες συγκρούσεις
στην ίδια ομάδα είναι ανάμεσα σε άτομα που έχουν σχέσεις μεταξύ τους. Οι
επιστήμονες που για πρώτη φορά μελέτησαν τις συνέπειες της επιθετικότητας στο
εσωτερικό της κοινότητας παρατήρησαν ότι ύστερα από μια σύγκρουση ακολουθεί
μια συγκέντρωση συμφιλίωσης, με φιλιά στο στόμα, περιπτύξεις, ζευγαρώματα,
χαϊδέματα στους γοφούς, περιποιήσεις, γρυλίσματα και πιάσιμο χέρι χέρι.

Η μέθοδος…

… για την έρευνα της συμπεριφοράς των ζώων χρησιμοποιείται από τους
επιστήμονες και για τη μελέτη της συμπεριφοράς των παιδιών. Έχει παρατηρηθεί
πως ύστερα από κάποια σύγκρουση μεταξύ παιδιών προσχολικής ηλικίας, η
συμφιλίωση μειώνει την επιθετικότητα και ενισχύει την αμοιβαία ανοχή. Φαίνεται
πως οι συμφιλιωτικές τάσεις ανθρώπων και πιθήκων έχουν κοινή προέλευση και
κοινή εξέλιξη. Ο πολιτισμός επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά των παιδιών: σε
άλλους πολιτισμούς λύνουν τις διαφορές τους με την αντιπαράθεση και την
επιβολή και σε άλλους με τη συνεννόηση και τον συμβιβασμό. Τα παιδιά των
Καλμούχων, ας πούμε, φέρνουν τους δυο αντιπάλους πρόσωπο με πρόσωπο και τους
βάζουν να επαναλάβουν: «Ας κάνουμε ειρήνη, ας μη χτυπηθούμε. Αν θες να
χτυπηθούμε, θα σε δαγκώσω, και δεν πρέπει να δαγκώνονται δυο φίλοι».

Η ειρωνεία…

… είναι ότι το φαινόμενο της συμφιλιωτικής συμπεριφοράς των άλλων
πρωτευόντων θηλαστικών έχει μελετηθεί πολύ περισσότερο από την αντίστοιχη
συμπεριφορά των ανθρώπων, διαπιστώνει ο μελετητής των πρωτευόντων θηλαστικών
Φρανς ντε Βάαλ στο περιοδικό «Science». Πάντως, χωρίς να αρνείται κανείς την
ανθρώπινη προέλευση της επιθετικότητας και της βίας, φαίνεται πως μοιραζόμαστε
μια κοινή προγονική κληρονομιά από αντίμετρα τα οποία αποσκοπούν στην
προστασία των κοινωνιών μας από τις καταστρεπτικές συνέπειες του ανταγωνισμού:
η τέχνη της ειρήνης είναι μια τέχνη προγονική και όχι αποκλειστικά ανθρώπινη.