Πώς να προστατευθείτε από την ηλιακή ακτινοβολία το καλοκαίρι

Η παρουσία του στη χώρα μας είναι αισθητή τους περισσότερους μήνες του χρόνου.
Το καλοκαίρι όμως είναι η εποχή που κυριαρχεί και μπορεί μάλιστα να έχει
βλαπτικές συνέπειες. Ο ήλιος, η ακτινοβολία που εκπέμπει, οι επιπτώσεις της
στον άνθρωπο και οι τρόποι προστασίας είναι το θέμα του απλοποιημένου οδηγού
που εξέδωσε πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο οδηγός δίνει στο κοινό βασικές
πληροφορίες για την ηλιακή ακτινοβολία, και κυρίως την υπεριώδη, καθώς και για
το τι μπορεί να προκαλέσει στον άνθρωπο και σε κάθε άλλον ζωντανό οργανισμό.

Στα είδη της ηλιακής ακτινοβολίας περιλαμβάνονται: η υπεριώδης, η ορατή
(δηλαδή το φως) και η υπέρυθρη. Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV) ­ κυρίως οι ζώνες
φάσματος Α (UVA) και Β (UVB) ­ είναι αυτή που κρύβει τους περισσότερους
κινδύνους για τον άνθρωπο. Ιδιαίτερα γνωστή για τις βλαπτικές της επιπτώσεις
στους ζωντανούς οργανισμούς είναι η ακτινοβολία UVB, η οποία εκπέμπεται από
τον ήλιο. Πάντως το είδος αυτό της υπεριώδους ακτινοβολίας φαίνεται ότι
εκπέμπεται λιγότερο στην επιφάνεια της Γης σε σχέση με την ακτινοβολία UVA που
ευθύνεται για το μαύρισμα που αποκτά κανείς το καλοκαίρι.

Το όζον

Η UVB ακτινοβολία απορροφάται κυρίως από τα μόρια του όζοντος. Αυτό σημαίνει
ότι όσο περισσότερη είναι η αραίωση στο στρώμα του όζοντος τόσο περισσότερη
και πιο έντονη είναι και η επικίνδυνη υπεριώδης ακτινοβολία που φτάνει στην
επιφάνεια της Γης. Επιπλέον, η υπεριώδης ακτινοβολία γίνεται πιο έντονη όταν ο
ουρανός είναι καθαρός.

Τα σύννεφα γενικά μειώνουν την εκπομπή της βλαπτικής αυτής ακτινοβολίας.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που η λίγη συννεφιά μπορεί να φέρει το αντίθετο
αποτέλεσμα, αυξάνοντας την εκπεμπόμενη υπεριώδη ακτινοβολία.

Ωστόσο, ένα μέρος της ακτινοβολίας που απορροφάται από το έδαφος αντανακλάται
ξανά στην ατμόσφαιρα. Και το μέγεθος της αντανάκλασης εξαρτάται από το είδος
της επιφάνειας στην οποία «πέφτει». Για παράδειγμα, το χώμα ή το νερό
αντανακλούν λιγότερο από 10% της ακτινοβολίας. Αντίθετα, το φρέσκο χιόνι
μπορεί να αντανακλά μέχρι και 80% της ακτινοβολίας. Αν ο ουρανός είναι
καθαρός, η αντανάκλαση της ακτινοβολίας στο χιόνι μπορεί να φτάσει στα επίπεδα
εκπομπής του καλοκαιριού.

Πού αντανακλάται

Αυτή την εποχή πάντως σημαντικό είναι να γνωρίζει κανείς πως η άμμος αντανακλά
περίπου 25% της υπεριώδους ακτινοβολίας.

Αυτό σημαίνει ότι η έκθεση στην επιβλαβή ακτινοβολία είναι μεγαλύτερη όσο
περισσότερο μένει κανείς στην παραλία. Και είναι λάθος αν κάποιοι νομίζουν ότι
το νερό θα τους… σώσει, ακόμα κι αν κάνουν συνεχώς βουτιές! Το 95% της
ακτινοβολίας διαπερνά το νερό, ενώ περίπου το 50% φτάνει μέχρι και τρία μέτρα
βάθος.

Ο δείκτης της υπεριώδους ακτινοβολίας είναι η μονάδα μέτρησης που βοηθά στο να
υπολογίζει κανείς τον χρόνο που μπορεί να μείνει εκτεθειμένος με ασφάλεια στον
ήλιο. Ο δείκτης αυτός αυξομειώνεται ανάλογα με την ώρα της ημέρας και
αντίστοιχα διαφοροποιείται και το επιτρεπτό χρονικό όριο παραμονής στον ήλιο.
Απαραίτητο είναι όμως να λαμβάνει κανείς υπόψη και τον τύπο δέρματος στον
οποίο ανήκει.

Οι επιπτώσεις

Το κοκκίνισμα ή και το έγκαυμα εξαιτίας της έκθεσης στον ήλιο είναι η πιο
συνηθισμένη επίπτωση της ηλιακής ακτινοβολίας. Ωστόσο, δεν είναι όλοι το ίδιο
ευαίσθητοι στον ήλιο. Ανάλογα με τον τύπο δέρματος ­ που αναφέρεται κυρίως
στην ικανότητα του δέρματος να μαυρίζει ­ διαφοροποιείται και η αυτοπροστασία
από τον ήλιο. Ο πιο συνηθισμένος τύπος δέρματος για τη χώρα μας είναι μεταξύ 2
και 3, ελαφρά σκούρα μαλλιά και μάτια, δέρμα που αποκτά μαύρισμα στον ήλιο
αλλά μερικές φορές μπορεί να εμφανίσει και εγκαύματα.

Με βάση τον τύπο δέρματος μπορεί να υπολογιστεί επίσης και το χρονικό διάστημα
που μπορεί κανείς να παραμείνει στον ήλιο χωρίς προστασία και χωρίς να
κινδυνεύει από εγκαύματα. Όσο πιο ανοιχτό δέρμα έχει κάποιος, τόσο λιγότερο
μπορεί να διαρκέσει η έκθεσή του στον ήλιο.

Το δέρμα και τα μάτια είναι, εξάλλου, τα όργανα του σώματος που εκτίθενται
περισσότερο στην υπεριώδη ακτινοβολία του ηλίου.

Και η υπερβολική έκθεση στον ήλιο μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα οξείες και
χρόνιες παθήσεις του δέρματος, των ματιών, αλλά και του ανοσοποιητικού
συστήματος.

Το ηλιακό έγκαυμα και παθήσεις στον κερατοειδή χιτώνα του ματιού είναι κάποιες
από τις οξείες επιπτώσεις, ενώ ο καρκίνος του δέρματος, η πρόωρη γήρανση του
δέρματος, αλλά και ο καταρράκτης και οι χρόνιες κερατοπάθειες μπορούν να
αποτελέσουν μερικές από τις χρόνιες επιβλαβείς επιπτώσεις της υπερβολικής
έκθεσης στον ήλιο.

Ισχυρά «όπλα»

Ένα παντελόνι, μια μπλούζα και ένα καπέλο είναι τα πιο ισχυρά «όπλα» ενάντια
στον ήλιο. Τα ρούχα, εξάλλου, θα πρέπει υποχρεωτικά να έχουν ένδειξη για το αν
είναι διαπερατά από την υπεριώδη ακτινοβολία. Και τα μέρη του σώματος που δεν
καλύπτονται από τα ρούχα θα πρέπει οπωσδήποτε να προστατεύονται με αντηλιακό.
Όμως, εκτός από τον δείκτη προστασίας (όσο υψηλότερος είναι τόσο μεγαλύτερη
προστασία παρέχει), ένα ακόμη απαραίτητο στοιχείο που πρέπει να διαθέτει το
αντηλιακό είναι φίλτρα για την ακτινοβολία UVA και UVB.

Αντηλιακό

Κατά τις πρώτες μάλιστα ημέρες έκθεσης στον ήλιο, καλό είναι να
χρησιμοποιείται αντηλιακό με μεγάλο δείκτη προστασίας, ενώ ιδιαίτερη προσοχή
χρειάζονται τα βρέφη και τα μικρά παιδιά. Σημασία όμως έχει και η σωστή χρήση
του αντηλιακού. Η… οικονομία δεν ταιριάζει στην περίπτωση αυτή. Για καλύτερη
προστασία από τα εγκαύματα, την πρόωρη γήρανση και τον καρκίνο του δέρματος,
θα πρέπει κανείς να βάζει αντηλιακό σε τακτά χρονικά διαστήματα και ύστερα από
κάθε βουτιά στη θάλασσα. Πάντως, ο ρόλος του αντηλιακού δεν είναι να
επιμηκύνει τον χρόνο παραμονής στον ήλιο, αλλά να περιορίσει τη ζημιά που
πιθανόν να προκληθεί. Για την προστασία των ματιών είναι απαραίτητα τα γυαλιά
ηλίου με φίλτρα για την υπεριώδη ακτινοβολία.

Μύθοι και αλήθειες για την υπεριώδη ακτινοβολία

Γυαλιά ηλίου, αντηλιακό και καπέλο πρέπει να είναι ο βασικός εξοπλισμός για την ηλιοθεραπεία

Μύθος: Δεν μπορείς να «καείς» όταν έχει συννεφιά.

Παρά το γεγονός ότι τα σύννεφα ελαττώνουν την υπεριώδη ακτινοβολία, μπορεί να
προκληθεί ηλιακό έγκαυμα.

Αλήθεια: Η υπερβολική έκθεση στον ήλιο είναι επικίνδυνη ανεξαρτήτως
ηλικίας. Το δέρμα και το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου είναι ευαίσθητα
στην υπεριώδη ακτινοβολία σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Μύθος: Τα αντηλιακά προστατεύουν και έτσι μπορεί κανείς να μείνει
περισσότερη ώρα στον ήλιο.

Μετά τη χρήση, η δράση του αντηλιακού μειώνεται. Η παραμονή στον ήλιο δεν
πρέπει να ξεπερνά τα όρια του δείκτη προστασίας.

Αλήθεια: Θα πρέπει να αποφεύγεται η έκθεση στον ήλιο από τις 11 το πρωί
μέχρι τις 4 το απόγευμα. Στο διάστημα αυτό η υπεριώδης ακτινοβολία είναι πιο
έντονη.

Μύθος: Αν δεν αισθάνομαι «κάψιμο», δεν κινδυνεύω από ηλιακό έγκαυμα.

Η υπεριώδης ακτινοβολία απορροφάται από τα εξωτερικά στρώματα του δέρματος,
γι’ αυτό και δεν αισθάνεται κανείς το «κάψιμο».

Αλήθεια: Η υπεριώδης ακτινοβολία μπορεί να βλάψει τόσο το δέρμα όσο και
τα μάτια. Εκτός από το ηλιακό έγκαυμα ­ που είναι και η πιο γνωστή επίπτωση ­
η έκθεση στην ακτινοβολία μπορεί να προκαλέσει την ανάπτυξη καταρράκτη.

Μύθος: Η επανάληψη της χρήσης αντηλιακού επιτρέπει τη μεγαλύτερη
παραμονή στον ήλιο.

Το αντηλιακό προστατεύει μόνο για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Και η
παραπάνω έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία είναι επικίνδυνη.

Αλήθεια: Όσοι έχουν ανοιχτόχρωμο δέρμα και ξανθά μαλλιά είναι
περισσότερο ευαίσθητοι στην ακτινοβολία. Αποτελούν μάλιστα την ομάδα
υψηλότερου κινδύνου.

Μύθος: Το μαύρισμα προστατεύει από τα εγκαύματα.

Το μαύρισμα αποτελεί ήδη μια αντίδραση του δέρματος στην ακτινοβολία.
Προσφέρει όμως πολύ μικρή προστασία.

Αλήθεια: Οι βλαβερές συνέπειες των ηλιακών εγκαυμάτων είναι
αθροιστικές. Η ικανότητα του σώματος να προστατεύεται και να αποκαθιστά τις
«βλάβες» μειώνεται όσο περνούν τα χρόνια.

Μύθος: Ο ήλιος τον χειμώνα ή την άνοιξη δεν είναι επικίνδυνος.

Η ένταση της υπεριώδους ακτινοβολίας εξαρτάται και από την αντανάκλαση στο
έδαφος, αλλά και στο χιόνι.

Αλήθεια: Τα παιδιά χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Το δέρμα τους
παρουσιάζει μεγαλύτερη ευαισθησία.

Μύθος: Το σκούρο δέρμα είναι πιο ελκυστικό.

Οι κοινωνικές αντιλήψεις αλλάζουν. Και αν κάποιος θέλει οπωσδήποτε να
μαυρίσει, καλό είναι να το κάνει σταδιακά και όχι να παραμένει για πολλές ώρες
στον ήλιο.

Αλήθεια: Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η αντανάκλαση της ακτινοβολίας στην
άμμο και στο νερό. Οι κάθετες ακτίνες του ήλιου και η διάχυτη ακτινοβολία στον
ουρανό είναι εξίσου επικίνδυνες μετά την αντανάκλασή τους στο έδαφος.

Μικρά παιδιά και ηλικιωμένοι αποτελούν ομάδες υψηλού κινδύνου για την έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία

Μύθος: Είναι καλό να μένεις στον ήλιο γιατί η βιταμίνη D παράγεται από
την υπεριώδη ακτινοβολία.

Ο χρόνος που χρειάζεται για την παραγωγή της βιταμίνης D είναι τόσο λίγος που
δεν χρειάζεται καθόλου ηλιοθεραπεία.

Αλήθεια: Όσο πιο «κοντή» είναι η σκιά μας τόσο πιο επικίνδυνος είναι ο
ήλιος. Κι αυτό γιατί τότε ο ήλιος βρίσκεται πιο ψηλά και η εκπομπή υπεριώδους
ακτινοβολίας είναι πιο έντονη.

Μύθος: Δεν υπάρχει πιθανότητα εγκαύματος όσο βρίσκεται κανείς μέσα στο
νερό.

Το νερό εξασθενεί μεν την υπεριώδη ακτινοβολία, όμως ο κίνδυνος εγκαύματος
παραμένει.

Αλήθεια: Όσο μεγαλύτερη είναι η απόστασή του από την επιφάνεια της
θάλασσας τόσο πιο επικίνδυνος γίνεται ο ήλιος. Αυτό συμβαίνει διότι όταν η
απόσταση είναι μεγάλη, η εξασθένηση της ακτινοβολίας στην ατμόσφαιρα είναι
ελάχιστη.

Μύθος: Δεν είναι απαραίτητο να αλλάξει κανείς τις συνήθειες της
ηλιοθεραπείας του.

Η αλλαγή συνηθειών είναι το πρώτο βήμα για πραγματική προστασία από την έκθεση
στην υπεριώδη ακτινοβολία.

Αλήθεια: Ο καλύτερος και οικονομικότερος τρόπος προστασίας είναι η…
σκιά. Στη σκιά προστατεύεστε από τις κάθετες ακτίνες. Είναι όμως απαραίτητο να
λαμβάνει κανείς επιπλέον μέτρα για την προστασία από τη διάχυτη ακτινοβολία.

Η αραίωση του όζοντος έχει φτάσει το 4%

Απαισιόδοξες είναι οι εκτιμήσεις των επιστημόνων για την επίδραση της
υπεριώδους ακτινοβολίας. Κι αυτό γιατί το στρώμα του όζοντος αραιώνει με
ανησυχητικούς ρυθμούς. «Τα τελευταία δέκα χρόνια η ακτινοβολία UVB έχει
αυξηθεί κατά 8% με 15% περίπου. Και στη χώρα μας το πρόβλημα γίνεται όλο και
πιο έντονο καθώς το όζον αραιώνει. Τα τελευταία δέκα χρόνια η αραίωση του
όζοντος έχει φτάσει το 4% στην Ελλάδα και το ανησυχητικό είναι ότι
συνεχίζεται», εξηγεί ο κ. Χρήστος Ζερεφός, διευθυντής του Εργαστηρίου Φυσικής
της Ατμόσφαιρας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και προσθέτει πως
«η ανάκαμψη δεν φαίνεται, τουλάχιστον για τα επόμενα χρόνια». Όπως συμβουλεύει
ο κ. Ζερεφός, «θα πρέπει όλοι να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί κατά την έκθεση
στον ήλιο. Ομάδες υψηλού κινδύνου παραμένουν βέβαια τα μικρά παιδιά και οι ηλικιωμένοι».