ΔΡΟΜΟΙ

Τρεις…

… είναι οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι της Γερμανίας: ο Χέγκελ, ο Σλέγκελ και ο
Μπάγκελ. Κανείς δεν καταλαβαίνει τον Χέγκελ. Κανείς δεν διαβάζει τον Σλέγκελ.
Και ο Μπάγκελ, ο μεγαλύτερος από τους τρεις, δυστυχώς δεν υπάρχει. Παλιό
αστείο, εις βάρος του Χέγκελ. Πολλοί τον θεωρούν υπεύθυνο για ό,τι πιο
εξοργιστικό στην ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση: χωρίς αυτόν, κανείς δεν θα
είχε πάρει στα σοβαρά τον Χάιντεγκερ και ο Ντεριντά θα κέρδιζε το ψωμί του με
ένα επάγγελμα πιο κατάλληλο για τα ταλέντα του ­ πλασιέ βιβλίων ή παρουσιαστής
«talk show».

Άλλοι πάλι…

… έχουν άλλους λόγους για να τα βάζουν με τον Χέγκελ. Οι μαρξιστές, μολονότι
ομολογούν πως έπαιξε τον ρόλο του Ιωάννη του Βαπτιστή, προετοιμάζοντας την
έλευση του Μεσσία, πιστεύουν ότι έπρεπε να έρθει ο Μαρξ για να γυρίσει τη
σκέψη του με τα πόδια κάτω και το κεφάλι πάνω. Οι φιλελεύθεροι πάντα τον
υποψιάζονταν ως τον φιλοσοφικό πρόδρομο του ναζισμού, επειδή η πολιτική θεωρία
του θεοποιούσε το πρωσικό κράτος.

Μια αναβίωση…

… του ενδιαφέροντος στον Χέγκελ παρατηρούμε τα τελευταία τριάντα χρόνια.
Είναι η περίοδος που χάνεται η εμπιστοσύνη στην κλασική φιλελεύθερη άποψη για
τη φύση και την κοινωνία ­ στην ιδέα, δηλαδή, ότι ο κόσμος αποτελείται από
ορθολογικά πλάσματα που κουβαλούν μαζί τους «σακουλάκια» από ενδιαφέροντα ή
επιθυμίες και που μπορούν να τα κλείνουν εκεί μέσα με βάση καθαρά ορθολογικές
αρχές. Αποδίδεται αυτή η ιδέα σε έναν άλλο Γερμανό φιλόσοφο, τον Ιμάνουελ
Καντ, ο οποίος έβλεπε τους ανθρώπους σαν αμφίβια που υπήρχαν διαρκώς σε δύο
ξεχωριστούς κόσμους: στο βασίλειο της λογικής και της ελευθερίας και στο
βασίλειο των αιτίων, των επιθυμιών και των κινήτρων.

Επικριτής του…

… από τους πρώτους, ήταν ο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ. Κανείς άλλος δεν
έδειξε καλύτερα πόσο είναι τεχνητός και εξωπραγματικός αυτός ο διαχωρισμός,
γράφει σε μια πρόσφατη βιογραφία του ο Τέρι Πίνκαρντ («Χέγκελ: Βιογραφία»,
εκδ. Cambridge). Όταν όμως υπάρχει ένα τέτοιο έργο, έχει άραγε νόημα να
διαβάζει κανείς μια βιογραφία; Στην περίπτωση του Χέγκελ, ίσως όχι, παρατηρεί
η «Ντέιλι Τέλεγκραφ» στην παρουσίαση του βιβλίου. Γιατί ό,τι πιο ενδιαφέρον
είχε ο Χέγκελ, εξαντλήθηκε στα βιβλία του. Η ζωή του δεν είχε τίποτα το
συναρπαστικό (αυτό βέβαια, από μια άποψη, είναι ενδιαφέρον). Οι συμφοιτητές
του τον φώναζαν «γέρο». Στις διαλέξεις του έχανε τα λόγια του, μαζί με τα
χαρτιά του. Ήταν όμως πολύ μεγαλόψυχος: πλήρωνε ο ίδιος τα δίδακτρα των φτωχών
φοιτητών και διαμαρτυρόταν για όσους τύχαινε να συλλάβει η αστυνομία ­ κάτι
που συνέβαινε συχνά. Κατά τα άλλα, βλέπει κανείς και σε αυτόν εκείνον τον
παράδοξο διαχωρισμό. Από τη μια, η ζωή του είναι ανιαρή και περιορισμένη. Και
από την άλλη, οι ιδέες του είναι γοητευτικές και καθολικές. Φαίνεται πως δεν
μπόρεσε να κατακτήσει ποτέ εκείνη τη μυστικιστική ένωση του καθολικού με το
συγκεκριμένο, στην οποία όλοι οι καλοί χεγκελιανοί πιστεύουν.